Sức sống văn hóa từ sân đình Phương Bông

Giữa nhịp sống đô thị hóa hối hả, tiếng trống hội vẫn trầm hùng vang vọng giữa sân đình Phương Bông thuộc tổ dân phố 3 Phương Bông, phường Thiên Trường (Ninh Bình). Hòa quyện cùng làn điệu chèo thiết tha và phong trào dân vũ rộn rã, không gian di tích trở thành điểm hẹn gắn kết cộng đồng. Phong trào văn hóa quần chúng phát triển sâu rộng đã góp phần bảo tồn, phát huy các giá trị truyền thống.

Ngược dòng lịch sử, theo các tư liệu cổ, làng Phương Bông xưa mang tên Hương Bông. Vương triều Trần ưu ái ban vùng đất địa linh này cho các danh tướng lập ấp. Làng gắn chặt với thái ấp Độc Lập. Nơi đây từng là căn cứ địa kiên cường trong cuộc kháng chiến chống quân Nguyên - Mông.

Sau ngày đất nước khải hoàn, Thái sư Trần Quang Khải thường qua lại vùng đất Hương Bông. Ngài dành tâm huyết dàn dựng, trực tiếp truyền dạy cho nhân dân điệu múa Bài Bông mừng chiến thắng. Hương Bông xưa tự hào trở thành chiếc nôi ươm mầm nghệ thuật cung đình đặc sắc.

Cấu trúc múa Bài Bông gồm 9 màn. Những dịp lễ hội thường biểu diễn 6 màn cơ bản. Mở đầu là màn giáo đầu, tiếp nối bằng bài hát Xuân và lần lượt các bài Hạ, Thu, Đông. Đội múa ít nhất gồm 4 người. Tùy quy mô sự kiện, số lượng vũ công tăng lên 8, 16, 32 hoặc 64 người. Trang phục biểu diễn rực rỡ sắc màu cung đình. Vũ công khoác áo mã tiền thêu kim tuyến, vai đeo đèn hình hoa sen, tay cầm quạt tàu thao tác uyển chuyển. Nâng bước vũ công là âm hưởng rộn ràng của đội nhạc cụ truyền thống. Quản giáp cầm trống cái giữ nhịp. Nhạc công say sưa gảy đàn đáy, đàn nguyệt bốn dây và đàn tam.

Ghi nhớ công lao của các bậc tiền nhân, đình, phủ Phương Bông được nhân dân địa phương dày công xây dựng và coi đây là biểu tượng tâm linh thiêng liêng. Di tích tọa lạc trên thế đất cao ráo, hướng nhìn về phía Tây của làng. Cảnh quan kết nối cùng đình Tây Đệ Nhị và chùa Quỳnh Đô tạo nên một quần thể di tích đậm đặc. Đình Phương Bông tôn thờ Bản cảnh Thành hoàng Dũng Dược Đại vương, phối thờ Thượng tướng Thái sư Chiêu Minh Đại vương Trần Quang Khải và Phụng Dương công chúa.

Kiến trúc đình, phủ lưu giữ trọn vẹn nét tài hoa của nghệ nhân xưa. Hai tòa nhà bề thế được dựng lên phần lớn từ gỗ lim nguyên khối. Những nét chạm trổ cổ truyền, những đồ thờ tự tinh xảo tạo nên không gian mỹ thuật tâm linh uy nghi, trầm mặc. Không chỉ giá trị về mặt kiến trúc, di tích còn là chứng nhân lịch sử. Trong các cuộc kháng chiến vệ quốc, mái đình kiên trung che chở cán bộ, trở thành cơ sở hoạt động cách mạng vững chắc. Với các giá trị lịch sử, văn hóa đình, phủ Phương Bông được xếp hạng di tích cấp tỉnh năm 2008.

Đặc biệt, dấu ấn nghệ thuật múa Bài Bông độc đáo được lưu giữ trong từng câu đối, đại tự treo trang trọng giữa đình: “Phương Địa ức niên lưu pháp khúc/ Vĩnh Giang thiên cổ dục linh nguyên”. Dịch nghĩa: “Muôn thuở đất Phương truyền khúc hát/ Ngàn năm sông Vĩnh mãi nguồn thiêng”.

Ông Trần Văn Khái, Thủ nhang đình, phủ Phương Bông tự hào bộc bạch: “Thái sư Trần Quang Khải là bậc toàn tài. Ngài đem khúc hát khải hoàn truyền dạy cho dân chúng. Trải qua bao dâu bể, lớp lớp người dân Phương Bông luôn coi di sản của tiền nhân như báu vật. Ngôi đình cổ giờ đây không chỉ là nơi thờ tự linh thiêng. Nơi đây thực sự trở thành mạch nguồn nuôi dưỡng tâm hồn, gắn kết tình làng nghĩa xóm và trao truyền niềm tự hào cho lớp trẻ”.

Trải qua bao thăng trầm lịch sử, do nhiều lý do khách quan, nghệ thuật múa Bài Bông tại tổ dân phố 3 Phương Bông dần mai một. Tuy nhiên, tình yêu nghệ thuật và hào khí Đông A vẫn cuồn cuộn tuôn chảy dưới mái đình thâm nghiêm. Nền tảng văn hóa ấy không ngừng được bồi đắp, bám rễ sâu bền vào đời sống nhân dân, thể hiện rõ nét qua các kỳ lễ hội truyền thống.

Hàng năm, địa phương tổ chức hai kỳ lễ hội lớn. Tiêu biểu là ngày mùng 10 tháng 3 âm lịch tri ân Thánh Mẫu và mùng 3 tháng 7 âm lịch kỷ niệm ngày mất Thái sư Trần Quang Khải. Để phục vụ các nghi lễ trang trọng này, tổ dân phố 3 Phương Bông duy trì hoạt động của nhiều đội, câu lạc bộ văn hóa quần chúng.

Bà Trần Thị Bình, Tổ trưởng Tổ dân phố 3 Phương Bông cho biết: Đội tế nữ quan Phương Bông thành lập cách đây 30 năm, thuộc nhóm đội tế ra đời sớm nhất của địa phương. Tổng số thành viên hiện tại là 22 người do bà Trần Thị Gái phụ trách. Các thành viên ở độ tuổi ngoài 60 và phải đáp ứng nhiều tiêu chuẩn khắt khe. Họ là những người có đạo đức, sức khỏe tốt. Gia đình hòa thuận, hạnh phúc, lối sống mẫu mực tại khu dân cư. Một trong các thử thách với các thành viên đội tế là sự bền bỉ, dẻo dai, bởi mỗi buổi tế thường kéo dài cả tiếng đồng hồ. Bằng sự kính ngưỡng các bậc tiền nhân, các thành viên trong đội đều nỗ lực thực hành các nghi thức chuẩn mực, nhịp nhàng.

Hằng năm, nghi lễ tế tổ chức long trọng tại không gian thiêng đình, phủ Phương Bông vượt lên ý nghĩa tín ngưỡng cầu “Quốc thái, dân an” thuần túy. Đây là nét đẹp văn hóa tinh thần đặc sắc; thể hiện đạo lý tôn kính, tưởng nhớ công lao các bậc tiền nhân mang lại đời sống ấm no cho nhân dân.

Tiếp nối khí phách cha ông, người dân Phương Bông còn khéo léo chuyển hóa mạch nguồn văn hóa cổ xưa thành những sinh hoạt mang hơi thở thời đại. Sân đình Phương Bông hiện nay rộn ràng sức sống mới thông qua hoạt động của Câu lạc bộ (CLB) Trống hội. CLB được thành lập tháng 8 năm 2024. Hiện nay có từ 70 đến 80 thành viên tham gia thường xuyên.

Chị Trần Thị Thúy, Chủ nhiệm CLB chia sẻ hành trình “vượt khó” của tập thể. Các thành viên đảm nhiệm nhiều ngành nghề khác nhau, từ làm nông, công nhân, nhân viên văn phòng đến cán bộ hưu trí. Thời gian đầu, việc sắp xếp thời gian tập luyện chung gặp nhiều trở ngại. Vấn đề kinh phí trang bị trống, đồng phục hoàn toàn dựa vào nguồn xã hội hóa. Với sự quyết tâm cao, các thành viên trong CLB không quản ngại thời tiết mưa gió hay đêm tối để tập nhuần nhuyễn các bài biểu diễn. Sân đình Phương Bông trở thành điểm hẹn văn hóa thân thuộc.

Sức hấp dẫn của Trống hội Phương Bông nằm ở nhịp điệu hào hùng, mang tinh thần thượng võ. CLB biểu diễn nhuần nhuyễn nhiều bài trống chủ đạo. Bài truyền thống mang tên “Hồn Việt” với cấu trúc gồm 27 phách nhịp nhàng, biến hóa.

Chị Trần Thị Thúy Nga, Biên đạo phụ trách biểu diễn của CLB tự hào giải thích ý nghĩa sâu xa trong bài “Hồn Việt”: “Mỗi nhịp trống tái hiện chân thực giai đoạn lịch sử oanh liệt. Điệu vẫy cờ lau mô phỏng hình ảnh Đinh Bộ Lĩnh dẹp loạn 12 sứ quân. Điệu phi ngựa tái hiện ba lần quân dân nhà Trần đại thắng giặc Nguyên Mông. Điệu múa di chuyển đội hình khắc họa bước chân đoàn quân tiến về giải phóng miền Nam. Mỗi hồi trống cất lên mang tính chất văn hóa tâm linh thiêng liêng. Chúng tôi biểu diễn với tâm thế nâng niu, trân trọng, gìn giữ và phát triển di sản cha ông. Mỗi nhịp gõ thôi thúc niềm tự hào dân tộc mãnh liệt”.

Cùng với “Hồn Việt”, CLB dàn dựng bài “Trống hội khai hoa” với tiết tấu rộn ràng mang ý nghĩa cầu chúc khởi đầu may mắn, mưa thuận gió hòa. Nhờ hoạt động chuyên nghiệp, bài bản, CLB trống hội Phương Bông liên tục nhận thư mời biểu diễn tại các sự kiện quy mô lớn. CLB vinh dự góp mặt tại Lễ Khai ấn Đền Trần và các sự kiện lớn của tỉnh như Concert Trung Thu A18, Chương trình nghệ thuật chào năm mới 2026; chợ Hoa Xuân Thiên Trường, Khai mạc lễ hội Phủ Dầy... Ngoài ra, một số di tích ở các tỉnh lân cận đã mời CLB tham gia biểu diễn tại lễ khai hội. Âm vang trống hội Phương Bông dần vượt qua lũy tre làng, lan tỏa khí phách hào hùng đến đông đảo công chúng trong và ngoài tỉnh.

Để phong trào văn hóa quần chúng phát triển mạnh mẽ, yếu tố then chốt nằm ở sự đồng thuận giữa ý Đảng và lòng dân. Ông Trần Hữu Bàn, Bí thư chi bộ tổ dân phố 3 Phương Bông cho biết: “Cấp ủy, chính quyền địa phương luôn đặc biệt quan tâm chăm lo đời sống tinh thần của nhân dân. Địa phương chú trọng phát huy tinh thần đoàn kết trên tất cả các mặt công tác. Trước khi tổ chức các sự kiện văn hóa, chi bộ đều tổ chức họp dân, bàn bạc công khai, dân chủ. Sự đồng thuận tuyệt đối giữa ý Đảng và lòng dân tạo nên sức mạnh tổng hợp. Yếu tố này giúp các lễ hội, sinh hoạt cộng đồng luôn diễn ra an toàn, tiết kiệm”.

Từ sự đồng thuận trong các công việc chung, tình làng nghĩa xóm ngày càng thêm gắn bó. Bên cạnh nhiệt huyết trên sân đình, bà con luôn đùm bọc, giúp đỡ nhau trong cuộc sống đời thường. Chính sự gắn kết bền chặt ấy tạo nền tảng vững chắc cho công tác trao truyền văn hóa. Lớp người đi trước tận tâm chỉ bảo, dìu dắt thế hệ đi sau. Nhờ phong trào bám rễ sâu rộng, vào các dịp lễ trọng, nhân dân Phương Bông hoàn toàn tự biên, tự diễn nhiều tiết mục nghệ thuật đặc sắc.

Vào mỗi buổi tối, dưới ánh đèn hắt lên mái ngói cổ kính, khoảng sân gạch trở thành không gian sinh hoạt luân phiên của cộng đồng. Lúc rộn rã nhịp trống hội hào hùng. Khi thiết tha, sâu lắng làn điệu chèo cổ. Sân đình thực sự hóa thành không gian diễn xướng dân gian ấm áp. Chính những thanh âm quen thuộc ấy đã trở thành sợi dây gắn kết các thế hệ, nối dài mạch nguồn quá khứ vào nhịp sống hôm nay.

Mái đình thâm nghiêm Phương Bông đã, đang và tiếp tục giữ vai trò điểm tựa tâm linh vững chắc cho cộng đồng dân cư. Công trình là trung tâm sinh hoạt cộng đồng, neo giữ hồn quê. Từ khoảng sân gạch cổ kính, tiếng trống hội bay xa, nhịp chèo ngân nga nuôi dưỡng tâm hồn bao thế hệ. Sức sống văn hóa bền bỉ minh chứng rõ nét cho một miền quê trân trọng quá khứ, nỗ lực kiến tạo bản sắc và vững vàng tiến bước trên con đường hội nhập.