“Con đường hành hương theo dấu chân các Thánh tổ triều Lý” - Cơ hội mở ra tuyến du lịch văn hóa tâm linh

Ninh Bình - vùng đất in đậm dấu ấn các vị Thánh tổ triều Lý

Tỉnh Ninh Bình sau sáp nhập có không gian phát triển rộng mở, có diện tích gần 4.000km², dân số hơn 4,4 triệu người, là một vùng đất cổ, có vị trí địa lý đặc biệt nơi giao thoa giữa ba vùng địa lý và văn hóa lớn của đất nước: vùng đồng bằng sông Hồng, miền núi phía Bắc và Bắc Trung Bộ.

Theo sử liệu, cách đây hơn 3 vạn năm, Ninh Bình từng là nơi cư trú của người tiền sử. Thế kỷ X, nơi đây được chọn làm quốc đô đầu tiên của Nhà nước Đại Cồ Việt, gắn với sự nghiệp của 6 vị Vua thuộc ba triều đại: Đinh - Tiền Lê - Lý.

Ninh Bình sở hữu di sản văn hóa và thiên nhiên thế giới Quần thể danh thắng Tràng An, Khu di tích quốc gia đặc biệt Cố đô Hoa Hoa Lư được ghi nhận là mẫu mực trong nghệ thuật kiến trúc các công trình đền thờ ở Việt Nam; Di sản Thực hành Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ; Di tích quốc gia đặc biệt Núi Non Nước lưu giữ hơn 40 bài thơ khắc và hàng trăm bài thơ đề vịnh là nguồn dữ liệu quan trọng trong kho tàng văn học nước ta; 17 bảo vật quốc gia lưu giữ những giá trị nổi bật về nghệ thuật, văn hóa và lịch sử.

Cùng với đó là hơn 5.000 di tích và danh thắng, hàng nghìn di sản văn hóa phi vật thể với những lễ hội mang đậm bản sắc văn hóa, nghệ thuật diễn xướng dân gian, nghề thủ công truyền thống, các tri thức dân gian và các phong tục, tập quán tốt đẹp của con người vùng đất Cố đô...

Ninh Bình cũng là vùng đất mang đậm dấu ấn văn hóa Phật giáo. Thời Đinh - Tiền Lê, Phật giáo được các vị Vua Đinh Tiên Hoàng và Lê Đại Hành coi trọng, chùa tháp được xây dựng ngay trong không gian kinh đô; tăng sĩ được trọng dụng trong triều chính, tham gia cố vấn, ngoại giao và giáo hóa nhân dân.

Thời Lý, vùng đất Ninh Bình có thể coi là một trong những Trung tâm của Phật giáo với nhiều ngôi đại danh lam kiêm tiểu hành cung mà dấu vết còn để lại đến ngày nay như: chùa Long Đọi Sơn (phường Tiên Sơn) với tháp Sùng Thiện Diên Linh, chùa Ngô Xá (xã Tân Minh) với tháp Chương Sơn - Vạn Phong Thành Thiện, các ngôi chùa ở Cố đô Hoa Lư, tháp Phật trên núi Dục Thúy (phường Hoa Lư)... Nhiều hiện vật vẫn còn cho đến ngày nay như: bia Sùng Thiện Diên Linh, tượng Phật A-di-đà, bộ tượng Kim Cương... là những bảo vật vô giá của dân tộc.

Vùng Keo - Giao nơi sông Hồng, sông Đáy giao hòa với biển cả còn ghi dấu hành trạng của các vị thiền sư được phong Thánh, các vị Thánh tổ nổi danh như: Lý triều Quốc sư Nguyễn Minh Không, Không Lộ Thiền sư, Giác Hải thiền sư. Nhiều ngôi tự viện, đền miếu thờ cúng các vị Thánh tổ còn lưu giữ đến ngày nay, tạo nên không gian thiêng, đã làm sâu dày thêm truyền thống lịch sử, văn hóa của Ninh Bình, được người dân các thế hệ gìn giữ, lưu truyền, phát huy. Đây chính là những bằng chứng về sự trường tồn của lịch sử, bản sắc và sáng tạo văn hóa của người dân Ninh Bình; cũng là tiềm năng, nguồn lực và động lực để Ninh Bình phát triển kinh tế - xã hội một cách hài hòa, bền vững.

Tại Ninh Bình có rất nhiều di tích, phong tục liên quan đến các vị Thánh tổ triều Lý - một triều đại Phật giáo rực rỡ, như: Di tích kiến trúc nghệ thuật đền Thánh Nguyễn tại xã Đại Hoàng; di tích cấp quốc gia Động và chùa Địch Lộng tại xã Gia Trấn; di tích lịch sử và kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia quần thể đền Thượng và chùa Phúc Long tại phường Nam Hoa Lư; tại chùa Keo Hành Thiện (xã Xuân Hồng)...

Các vị Thánh tổ nổi danh triều Lý tiêu biểu phải kể đến Thiền sư, quốc sư Nguyễn Minh Không, người làng Đàm Xá, tổng Đại Hữu, phủ Trường Yên (nay thuộc xã Đại Hoàng). Thiền sư Minh Không đồng thời là một dược sư nổi tiếng. Năm 1136, Thiền sư đã chữa khỏi bệnh cho vua Lý Thần Tông, được phong làm Quốc sư - chức vị cao nhất trong hệ thống tăng quan nhà Lý thể hiện rõ tầm quan trọng, có nhiều công lao đóng góp đối với đời sống chính trị, tư tưởng văn hóa của Thiền sư trong lịch sử Phật giáo thời Lý nói riêng và lịch sử Phật giáo Việt Nam nói chung.

Thiền sư, quốc sư Nguyễn Minh Không là người tài năng, đức độ, là một trong số ít các thiền sư được Đại Việt sử ký toàn thư ghi chép lại các sự kiện liên quan. Cũng là một trong số rất ít những nhân vật lịch sử có thật được dân gian phong Thánh (cùng với Hưng Đạo vương Trần Quốc Tuấn), có vị trí đặc biệt trong văn hóa Việt Nam.

Tại xã Đại Hoàng, Đền thờ Thánh Nguyễn từ lâu đã nổi danh là một trong những ngôi đền linh thiêng trên vùng đất Gia Viễn, được xưng tụng là một trong “Hoa Lư Tứ trấn”. Di tích lịch sử văn hóa Đền Thánh Nguyễn đã được Bộ Văn hóa -Thể thao và Du lịch công nhận là di tích kiến trúc nghệ thuật từ năm 1989.

Ông Phạm Văn Quyển, Phó Ban Khánh tiết đền Thánh Nguyễn chia sẻ: Di sản văn hóa phi vật thể nói chung, di sản văn hóa phi vật thể liên quan tới Quốc sư Nguyễn Minh Không nói riêng là những tài sản vô giá, ăn sâu trong đời sống văn hóa tinh thần của người dân, trở thành nền tảng đạo đức, văn hóa xã hội, tạo động lực để xây dựng văn hóa con người Đại Hoàng nói riêng, con người Ninh Bình nói chung, đóng góp vào sự nghiệp xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc.

Bản sắc văn hóa trong lễ hội Đền Thánh Nguyễn đã và đang được cộng đồng duy trì, thực hành, lưu truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác, có tính lan tỏa mạnh mẽ trong đời sống văn hóa tâm linh của nhân dân địa phương và du khách thập phương.

Với sự nỗ lực, quyết tâm gìn giữ di tích, gìn giữ nét độc đáo của di sản văn hóa, tạo động lực thúc đẩy, định hướng chiến lược phát triển kinh tế-xã hội của huyện Gia Viễn (trước đây) và nay là xã Đại Hoàng, lễ hội Đền Thánh Nguyễn đã được tổ chức thường xuyên hàng năm và được nâng tầm về quy mô và nội dung, không gian tổ chức. Lễ hội giữ một vai trò đặc biệt quan trọng trong đời sống văn hóa, tinh thần của cộng đồng, là sản phẩm sáng tạo thể hiện sự gắn kết cộng đồng.

Bảo tồn và phát huy giá trị di sản các vị Thánh tổ triều Lý ở Ninh Bình trong bối cảnh đương đại

Thời gian qua, tỉnh Ninh Bình đang phối hợp với các nhà khoa học cùng làm rõ thêm thân thế, sự nghiệp của các vị Thánh tổ triều Lý trong lịch sử Phật giáo Việt Nam. Trong đó có những vị quê quán và hành trạng gắn bó với vùng đất Ninh Bình, đồng thời mở ra các định hướng cho các nhà nghiên cứu khai thác, bổ sung, hướng tới vinh danh cũng như dự kiến xây dựng, phục dựng “Con đường hành hương theo dấu chân các Thánh tổ triều Lý”. Qua đó, góp phần bảo tồn và phát huy giá trị di sản Phật giáo Việt Nam nói chung, di sản văn hóa tỉnh Ninh Bình nói riêng.

Theo đồng chí Vũ Thanh Lịch, Phó Giám đốc Sở Văn hoá và Thể thao: Ninh Bình là vùng đất lưu giữ nhiều di sản văn hoá, trong đó có hệ thống di sản gắn với các vị Thánh tổ triều Lý, bao gồm các di tích lịch sử - văn hoá, các di sản văn hóa phi vật thể, di sản tư liệu. Việc nghiên cứu, làm dày sâu thêm giá trị di sản là cơ hội để Ninh Bình tiếp tục khẳng định quyết tâm bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hóa gắn với phát triển bền vững.

Với sự quan tâm, sẵn sàng chia sẻ những quan điểm, kinh nghiệm về những vấn đề lịch sử, tôn giáo và văn hóa dưới lăng kính khoa học, mang tính liên ngành và xuyên nhiều lĩnh vực học thuật, các nhà khoa học, nhà nghiên cứu đã gợi mở nhiều vấn đề để Ninh Bình phát huy hiệu quả giá trị di sản văn hoá đặc trưng của địa phương. Trong đó, “Con đường hành hương theo dấu chân các Thánh tổ triều Lý” là một gợi mở có nhiều căn cứ khoa học và có tính thực tiễn cao.

Đề cập đến dấu ấn văn hóa của Thiền sư Minh Không và tiềm năng phát triển du lịch tâm linh tại tỉnh Ninh Bình, nhà nghiên cứu Vũ Hà Mi (Trường Đại học Khoa học xã hội & Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội) cho rằng: Trong dòng chảy lịch sử Phật giáo Việt Nam thời Lý - Trần, Thiền sư Minh Không là một trong những nhân vật có ảnh hưởng sâu rộng cả về tư tưởng, tôn giáo lẫn dấu ấn văn hóa dân gian. Tại tỉnh Ninh Bình hiện nay vẫn còn lưu giữ nhiều dấu ấn của Thiền sư Minh Không. Các dấu ấn này không chỉ là di tích đình, chùa, đền mà còn thể hiện cả trong một số tín ngưỡng dân gian, lễ hội truyền thống và đời sống tinh thần của cộng đồng cư dân địa phương. Trước bối cảnh nhu cầu khai thác di sản gắn với phát triển du lịch tâm linh ngày càng tăng, việc nhận diện đánh giá và phát huy giá trị văn hóa từ di sản Thiền sư Minh Không trở thành vấn đề cấp thiết, góp phần xây dựng những sản phẩm du lịch đặc sắc mang bản sắc vùng đất Cố đô. Đây là nguồn lực quý giá để phát triển du lịch bền vững, tăng cường kết nối các tuyến du lịch trọng điểm: Tràng An - Bái Đính - Hoa Lư. Đồng thời cũng là “điểm đến” trong hành trình “Con đường hành hương theo dấu chân các Thánh tổ triều Lý”.

GS.TS Hoàng Anh Tuấn, Hiệu trưởng Trường Đại học Khoa học xã hội & Nhân văn (Đại học Quốc gia Hà Nội) cũng bày tỏ quan điểm: "Để trả lời câu hỏi về việc di sản của các vị Thánh tổ đóng góp gì cho sự phát triển của Việt Nam và đặc biệt là Ninh Bình ngày nay, cần nhận diện rõ hệ thống di sản vật thể như chùa Bái Đính, chùa Keo, chùa Thầy... và di sản phi vật thể như các lễ hội, truyền thuyết, diễn xướng dân gian gắn liền với các Thánh tổ. Trong bối cảnh Ninh Bình đang vươn mình trở thành một trung tâm du lịch văn hóa tâm linh tầm cỡ, di sản của các vị Thánh tổ chính là một nguồn tài nguyên vô giá. Tuy nhiên, bài toán đặt ra là làm thế nào để khai thác giá trị kinh tế từ di sản mà không làm biến dạng tính thiêng, không thương mại hóa các giá trị tâm linh".

Hiện nay, tại Ninh Bình có Công ty TNHH Dịch vụ du lịch Chân Tâm là doanh nghiệp đang quản lý, vận hành Khu du lịch văn hoá tâm linh Tam Chúc đã có những “bước đi” đầu tiên trong việc xây dựng “Con đường hành hương theo dấu chân các Thánh tổ triều Lý”.

Ông Nguyễn Xuân Trung, Giám đốc Công ty TNHH dịch vụ du lịch Chân Tâm cho biết: “Con đường hành hương theo dấu chân các Thánh tổ triều Lý” không chỉ là hành trình tâm linh, mà còn là tuyến di sản văn hóa - lịch sử - nghệ thuật, gắn với các di tích cổ kính, huyền tích linh thiêng và giá trị văn hóa đặc sắc của dân tộc. Việc xác định quần thể Tam Chúc là di tích đặc biệt về khảo cổ - văn hóa - tâm linh đã đặt nền tảng để doanh nghiệp cùng chính quyền địa phương, người dân hợp tác đảm bảo hài hòa giữa phát triển du lịch và gìn giữ di sản.

Bên cạnh các giá trị đặc biệt về khảo cổ học, văn hóa, lịch sử và tâm linh, Quần thể Tam Chúc cũng là điểm đến nổi bật trong tuyến du lịch Chùa Hương - Tam Chúc - Bái Đính được quy hoạch trở thành tuyến hành hương tâm linh lớn nhất Việt Nam, tạo lợi thế phát triển du lịch vùng Thủ đô và miền Bắc. Đây cũng là điểm hẹn văn hóa tâm linh, nơi tổ chức nhiều sự kiện Phật giáo quốc tế quan trọng. Hiện Công ty TNHH dịch vụ du lịch Chân Tâm đang chuẩn bị các bước từ hành trang, địa điểm cho tới nghi lễ, liên kết các điểm hành hương, xây dựng website “Bước chân di sản”, hành hương theo dấu chân Tam tổ triều Lý nhằm giới thiệu hình ảnh, vị trí, tư liệu và giá trị hiện tồn của các di sản... tới du khách trong nước, quốc tế.

Những câu chuyện về các Thánh tổ thời Lý như Từ Đạo Hạnh, Nguyễn Minh Không… đều là tài nguyên văn hóa lịch sử cần được khai thác, phát huy hiệu quả. Xác định rõ tiềm năng, nguồn lực và vai trò của kinh tế di sản, tỉnh Ninh Bình đã khẩn trương hoàn thiện và tổ chức thực hiện các quy hoạch bảo tồn, phát huy giá trị di tích lịch sử văn hoá, danh lam thắng cảnh như: Quy hoạch di tích quốc gia đặc biệt Tràng An - Tam Cốc - Bích Động; Quy hoạch di tích quốc gia đặc biệt Cố đô Hoa Lư đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2050; Quy hoạch bảo quản, tu bổ, phục hồi di tích Quốc gia đặc biệt chùa Đọi Sơn... Để từ đó sớm hoàn thiện mục tiêu xây dựng Cố đô Hoa Lư trở thành “bảo tàng sống” về một Kinh đô trong quá khứ của Nhà nước Đại Cồ Việt, trở thành điểm du lịch lịch sử văn hóa, tâm linh hấp dẫn mang tầm quốc gia và khu vực. Đồng thời, hình thành, xây dựng các trục du lịch văn hóa tâm linh: Chùa Bái Đính - Cố đô Hoa Lư - Phủ Dầy - Đền Trần, chùa Tháp - chùa Cổ Lễ - nhà thờ Bùi Chu... Trong đó, “Con đường hành hương theo dấu chân các Thánh tổ triều Lý” được xem là cơ hội mở ra tuyến du lịch văn hóa tâm linh trên vùng đất Ninh Bình, góp phần bảo tồn và phát huy giá trị di sản các vị Thánh tổ triều Lý trong bối cảnh đương đại.