Gìn giữ và phát huy giá trị văn hóa gia đình truyền thống trong cuộc sống hiện đại

Từ bao đời nay, văn hóa làng xã, văn hóa dòng họ và văn hóa gia đình cùng với truyền thống hiếu học, trọng nghĩa tình, đoàn kết cộng đồng đã góp phần hình thành nếp sống, cách ứng xử chuẩn mực của các thế hệ người dân Ninh Bình trong quan hệ gia đình và xã hội. Những gia đình có truyền thống văn hóa, ứng xử trong gia đình chính là phương châm trong giáo dục, dạy dỗ con cái từ nhỏ. Với vai trò là “tế bào” của xã hội, gia đình là môi trường văn hóa đầu tiên mà mỗi người được tiếp nhận trong quá trình trưởng thành.

Chữ “hiếu” luôn được đề cao trong quan hệ ứng xử với ông bà, cha mẹ. Mối quan hệ giữa ông bà, cha mẹ với con cái và ngược lại được nâng lên thành đạo làm cha mẹ (trách nhiệm nuôi dạy con cái), đạo làm con (trách nhiệm chăm sóc, phụng dưỡng). Quan hệ ứng xử cũng đặc biệt coi trọng tình nghĩa giữa anh chị em trong gia đình với các chuẩn mực hòa thuận, yêu thương, đùm bọc lẫn nhau. Đối với quan hệ vợ chồng, sự hòa thuận, thủy chung luôn mang ý nghĩa thiêng liêng, sâu nặng, là mối ràng buộc trách nhiệm suốt đời người. Ngày nay, dù văn hóa ứng xử có phần thay đổi nhưng khuôn phép giá trị đạo đức trong mỗi gia đình không vì thế mà mất đi, qua đó tạo “sức đề kháng” giúp cho mỗi thành viên trong gia đình có điểm tựa, vững tin vào cuộc sống.

Gia đình cụ Đường Thị Kim Quý, 86 tuổi, phường Trường Thi, là gia đình văn hóa tiêu biểu ở địa phương. Nhiều năm qua, gia đình cụ luôn gìn giữ nguyên tắc đạo đức chuẩn mực của gia đình “Tứ đại đồng đường”, giáo dục con cháu về đạo lý “Uống nước nhớ nguồn”, “Kính trên, nhường dưới”. Những phép tắc ứng xử văn hóa được truyền dạy qua các thế hệ luôn được kế thừa và phát huy. Cụ Quý tâm sự: Vào mỗi dịp lễ, Tết, con cháu giữ nếp chúc sức khỏe bậc bề trên; những người đi làm xa nhà vẫn nhớ để gọi điện về thăm hỏi ông bà, cha mẹ... Những thói quen dù rất nhỏ nhưng đã thành truyền thống, tạo sự gắn kết để mỗi thành viên luôn mong muốn quay trở về nhà sau những vất vả của cuộc sống.

Theo đại diện lãnh đạo Sở Văn hóa và Thể thao, công tác gia đình trên địa bàn tỉnh được triển khai đồng bộ, hiệu quả. Sở Văn hóa và Thể thao thường xuyên phối hợp với Hội Liên hiệp Phụ nữ tỉnh tổ chức nhiều hoạt động tuyên truyền, tập huấn về xây dựng gia đình hạnh phúc, nuôi dạy con theo phương pháp tích cực, phòng, chống bạo lực gia đình (BLGĐ), bạo lực trẻ em và bạo lực trên cơ sở giới, qua đó nâng cao nhận thức, trách nhiệm của các cấp, ngành và người dân trong xây dựng môi trường gia đình an toàn, lành mạnh. Tỉnh xác định công tác gia đình là nhiệm vụ trọng tâm trong phát triển văn hóa và con người; gắn việc xây dựng hệ giá trị gia đình Việt Nam “ấm no, hạnh phúc, tiến bộ, văn minh” với phong trào “Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa” và nhiệm vụ phát triển kinh tế - xã hội của địa phương.

Vào các dịp kỷ niệm Ngày Quốc tế Hạnh phúc (20/3), Ngày Gia đình Việt Nam (28/6) và Tháng hành động phòng, chống BLGĐ, công tác tuyên truyền được đổi mới theo hướng đa dạng, ứng dụng công nghệ thông tin và chuyển đổi số. Đội ngũ cán bộ làm công tác gia đình từ tỉnh đến cơ sở từng bước được củng cố; nhiều mô hình gia đình văn hóa, gia đình tiêu biểu được duy trì và nhân rộng, góp phần lan tỏa các giá trị tốt đẹp trong cộng đồng.

Ở các địa phương trong tỉnh, nội dung xây dựng gia đình văn hóa được đưa vào hương ước, quy ước, trở thành tiêu chí quan trọng trong bình xét các danh hiệu văn hóa. Phong trào xây dựng danh hiệu “Gia đình văn hóa”, “Thôn, tổ dân phố văn hóa” tiếp tục được duy trì và nâng cao chất lượng. Đến năm 2025, toàn tỉnh có 91,52% hộ gia đình đạt danh hiệu “Gia đình văn hóa”; 84,02% thôn, tổ dân phố đạt danh hiệu “Thôn, tổ dân phố văn hóa”.

Tại các xã, phường như: Xuân Hồng, Ninh Giang, Hoa Lư, Gia Viễn, Hải Hậu, Xuân Trường, Bắc Lý, Thanh Bình..., nhiều mô hình tiêu biểu được triển khai hiệu quả như: “Gia đình học tập”, “Dòng họ khuyến học”, “Khu dân cư không có người vi phạm pháp luật”, hay mô hình “Tổ liên gia số” ứng dụng Zalo trong kết nối, chia sẻ kinh nghiệm xây dựng nếp sống văn hóa gia đình, góp phần lan tỏa giá trị truyền thống trong đời sống hiện đại.

Thực tế cho thấy, nhận thức và hành vi ứng xử của người dân cải thiện; nhiều gia đình điển hình được tôn vinh, tạo hiệu ứng lan tỏa; tình trạng BLGĐ giảm; nếp sống văn hóa được củng cố; chất lượng các phong trào văn hóa - xã hội nâng lên. Tính đến hết năm 2025, toàn tỉnh có trên 2.000 câu lạc bộ gia đình phát triển bền vững, 3.000 nhóm phòng, chống BLGĐ, hơn 3.000 địa chỉ tin cậy tại cộng đồng và khoảng 2.000 đường dây nóng hỗ trợ nạn nhân BLGĐ.

Nhiều mô hình thiết thực như: “Tổ dân phố không có BLGĐ”, “Ngôi nhà an toàn cho trẻ”, “Giữ gìn hạnh phúc gia đình thời kỳ công nghệ 4.0”... được triển khai hiệu quả nhằm nâng cao nhận thức và thay đổi hành vi của người dân trong xây dựng gia đình hạnh phúc. Các hoạt động giáo dục đạo đức, lối sống và kỹ năng gia đình được tổ chức thường xuyên thông qua hội thảo, tập huấn, sinh hoạt cộng đồng. Nhiều gia đình tiêu biểu được biểu dương, tôn vinh, góp phần lan tỏa những giá trị tốt đẹp của gia đình Việt Nam và xây dựng hình ảnh gia đình văn minh, tiến bộ trong xã hội hiện đại.

Một điểm nổi bật trong công tác gia đình tại Ninh Bình thời gian qua là kết quả rõ nét trong phòng, chống BLGĐ. Nhờ triển khai đồng bộ các giải pháp từ tuyên truyền, giáo dục đến hỗ trợ và can thiệp tại cộng đồng, số vụ BLGĐ đã giảm mạnh qua các năm. Cụ thể, số vụ BLGĐ được phát hiện đã giảm từ 115 vụ năm 2021 xuống còn 39 vụ năm 2023 và chỉ còn 10 vụ vào năm 2025. Kết quả này thể hiện sự nỗ lực của các cấp, ngành và toàn xã hội trong việc xây dựng môi trường sống an toàn, lành mạnh cho mỗi gia đình.

Kỷ niệm 25 năm Ngày Gia đình Việt Nam (28/6/2001 - 28/6/2026), ngành Văn hóa và Thể thao, các địa phương trong tỉnh đã tích cực tuyên truyền, vận động cán bộ, đảng viên và các tầng lớp nhân dân tham gia Cuộc thi viết với chủ đề “Bữa cơm gia đình ấm áp yêu thương” kể về những câu chuyện, ký ức và cảm nhận chân thực về bữa cơm gia đình. Cuộc thi tôn vinh những giá trị nhân văn tốt đẹp, khẳng định vai trò của gia đình trong việc nuôi dưỡng tình yêu thương, sự sẻ chia và gắn kết giữa các thành viên, đồng thời nâng cao nhận thức của cộng đồng về ý nghĩa của việc gìn giữ nếp sống gia đình, xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh, hạnh phúc trong bối cảnh xã hội hiện đại.

Trước những biến đổi của cuộc sống hiện đại, việc gìn giữ bản sắc văn hóa gia đình có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, góp phần phát huy những giá trị truyền thống tốt đẹp và kết nối các thế hệ trong gia đình. Đây không chỉ là trách nhiệm của các cơ quan quản lý Nhà nước mà còn là bổn phận của từng người dân, từng gia đình. Đó là việc duy trì thói quen giản dị nhưng giàu ý nghĩa như: Bữa cơm sum họp mỗi tối, lời chào hỏi mỗi sáng, những câu chuyện kể về cội nguồn, giáo dục truyền thống văn hóa ứng xử gia đình, dòng họ, duy trì các nghi lễ cúng giỗ tổ tiên, lễ, Tết và các sinh hoạt văn hóa truyền thống. Từ những mái ấm bình dị, nơi các giá trị gia phong, gia đạo được bồi đắp mỗi ngày sẽ tạo nền tảng vững chắc xây dựng xã hội văn minh, phát triển bền vững trong giai đoạn mới.