Gìn giữ nét đẹp văn hóa lịch sử của cây di sản

Xã Hải Bắc (cũ), nay là xã Hải Hậu nổi tiếng với việc sở hữu 7 cây di sản với tuổi đời từ 200-500 năm. Trong đó, riêng tại phía Tây Nam đền Trần Hưng Đạo (khu vực nhà văn hóa xóm 10) có đến 4 cây di sản cùng quy tụ. Năm 2015, 2 cây bồ đề, cây đa tía, cây đa lông trong khuôn viên đền Trần Hưng Đạo và cây nhãn nằm trong di tích lịch sử đền - chùa Xã Hạ là 5 cây đầu tiên của huyện Hải Hậu (cũ) được Hội Bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường Việt Nam công nhận là “Cây di sản Việt Nam”. Năm 2018, 2 cây thị ở đình làng xóm 12 tiếp tục được vinh danh cây di sản. Đây là những cây cổ thụ được các bậc tiền nhân trồng trong khuôn viên ngôi đình cổ Giáp Tây - nơi thờ nhị vị Bà chúa Thổ.

Tại xã Gia Vân, năm 2016, cây thị và cây vông đồng tại đình làng thôn Phù Long được Hội Bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường Việt Nam công nhận là “Cây di sản Việt Nam”. Trong đó, cây thị khoảng hơn 700 tuổi được người dân trong làng xem như "báu vật", cùng nhau thường xuyên chăm sóc, bảo vệ. Theo người dân địa phương, vào những năm kháng khiến chống Pháp, chống Mỹ, cây thị là nơi quan sát máy bay địch. Người dân thường trèo lên ngọn cây thị, mỗi khi thấy máy bay địch đến là gõ kẻng để nhân dân xuống hầm trú ẩn.

Điều độc đáo nữa là nhiều cây di sản tồn tại thành từng cặp, tạo thế cân xứng hài hòa. Tiêu biểu như: Cặp cây muỗm cổ thụ tại khuôn viên chùa Tháp Phổ Minh, phường Nam Định; cặp cây muỗm di sản trong khuôn viên di tích Chùa Lương, xã Hải Anh; cặp cây bồ đề ở xã Hải An; cặp cây đa lông và đa tía, cặp cây bồ đề ở xã Hải Bắc; cặp cây bồ đề nằm trong khuôn viên chợ truyền thống Thanh Nhang, xã Giao Minh…

Ngoài ra phải kể đến rất nhiều cây di sản ở các địa phương trên địa bàn tỉnh như: Cây thị trên 500 năm tuổi, cây bàng gần 250 năm tuổi tại chùa Hưng Long, phường Hoa Lư (được công nhận là “Cây di sản Việt Nam" vào năm 2013). 2 cây lộc vừng, 1 cây bàng, 1 cây bồ đề đều trên 200 năm tuổi nằm trong khuôn viên đình làng Yên Chỉ, xã Thanh Sơn (được công nhận là “Cây di sản Việt Nam" vào năm 2023). Cây sanh lá trắng tại di tích chùa Hổ Sơn, xã Liên Minh. Cây dã hương ở xã Yên Cường. Cây “đại lão bồ đề” hơn 900 năm tuổi, có từ thời Lý ở thôn Dịch Diệp, xã Ninh Giang… Đến nay, tỉnh Ninh Bình đã có hàng trăm cây cổ thụ được công nhận là cây di sản.

Cây di sản gây ấn tượng bởi vẻ đẹp độc đáo, kỳ vĩ, trường tồn với thời gian. Những thân cây to lớn, đường kính mấy người ôm, rễ nổi uốn lượn như những con trăn bò trên mặt đất, tán lá xum xuê che mát cả một khoảng đất rộng, tất cả tạo nên một không gian vừa cổ kính, vừa thanh bình. Dưới những bóng cây này, người dân tụ họp, nghỉ ngơi, trò chuyện dăm ba câu chuyện xóm làng mỗi lúc rảnh rỗi hoặc khi đi làm đồng về; trẻ em vui chơi, nô đùa; người già tìm về những kỷ niệm xa xăm. Cây không chỉ là một phần cảnh quan môi trường mà còn là nơi lưu giữ ký ức tuổi thơ, ký ức làng quê của bao thế hệ.

Quan trọng hơn, mỗi cây di sản đều mang trong mình những câu chuyện lịch sử và văn hóa đặc biệt, góp phần làm nên bản sắc văn hóa địa phương. “Cây đa, bến nước, mái đình” từ lâu đã trở thành biểu tượng của làng quê Việt Nam, là “nhân chứng” cho bao đổi thay của quê hương. Trong những năm chiến tranh, những cây cổ thụ sừng sững là pháo đài vững chãi che chắn bom đạn cho nhân dân. Nhiều hốc cây trở thành hòm thư bí mật của các đồng chí hoạt động cách mạng để liên lạc, trao đổi thông tin, tuyên truyền, vận động gây dựng các phong trào yêu nước. Dưới những gốc cây này cũng đã chứng kiến bao bịn rịn của người dân trong làng khi tiễn lớp lớp thanh niên lên đường bảo vệ Tổ quốc, niềm vui vỡ òa đón những người may mắn trở về và cả những giọt nước mắt của bao người vợ, người mẹ khi chồng, con mãi mãi nằm lại nơi chiến trường.

Đặc biệt, những cây di sản gắn liền với các di tích lịch sử văn hóa càng có ý nghĩa sâu sắc. Chúng góp phần tạo nên không gian linh thiêng, cổ kính, trầm mặc, đồng thời làm tăng giá trị thẩm mỹ, sự uy nghiêm, tĩnh tại và chiều sâu, bề dày lịch sử của di tích. Những cây cổ thụ được xem như cầu nối giữa quá khứ và hiện tại, giúp thế hệ hôm nay và mai sau cảm nhận rõ hơn dòng chảy lịch sử và trân trọng truyền thống hào hùng của cha ông. Trải qua bao thăng trầm của thời gian, sự khốc liệt của chiến tranh và điều kiện khắc nghiệt của thiên nhiên, trong cuộc sống hôm nay, những cây di sản vẫn tồn tại bền vững, tỏa bóng xanh mát. Đúng như ai đó từng ví, cây cổ thụ cũng như người cao tuổi, có thể kể với chúng ta câu chuyện trăm năm…

Với những giá trị đặc biệt về lịch sử, văn hóa, các cây di sản luôn được các cấp chính quyền, ban quản lý các di tích và nhân dân địa phương quan tâm gìn giữ, chăm sóc cẩn thận; tích cực triển khai nhiều biện pháp bảo tồn. Nhiều cây di sản được gắn biển, xây bệ đỡ kiên cố xung quanh gốc để bảo vệ. Công tác chăm sóc được chú trọng với việc cắt tỉa cành, xử lý sâu bệnh, gia cố thân cây, bảo vệ bộ rễ… nhằm bảo đảm cho cây sinh trưởng bền vững. Ông Trịnh Văn Thụ, người trông coi đình làng Yên Chỉ, xã Thanh Sơn cho biết, làng đã có quy định trong hương ước về việc bảo vệ các cây cổ thụ này (gồm 2 cây lộc vừng, 1 cây bàng, 1 cây bồ đề). Còn tại xã Hải An, để giữ gìn, bảo tồn cặp cây bồ đề cổ thụ (được công nhận là Cây di sản Việt Nam năm 2023), chính quyền địa phương và Hội sinh vật cảnh xã đã thành lập ban quản lý để có hướng chăm sóc cây định kỳ, góp phần bảo vệ môi trường sinh thái tự nhiên, gìn giữ cội nguồn và hồn quê.

Bên cạnh đó, việc tuyên truyền nâng cao ý thức người dân cũng được đẩy mạnh, giúp cộng đồng dân cư hiểu rõ trách nhiệm gìn giữ những báu vật xanh của quê hương. Không chỉ dừng lại ở bảo tồn, nhiều địa phương còn phát huy giá trị của cây di sản gắn với phát triển du lịch sinh thái, du lịch văn hóa tín ngưỡng, tâm linh. Một số địa điểm có cây cổ thụ nổi tiếng được công nhận cây di sản đã trở thành nơi tham quan, tìm hiểu lịch sử, thu hút du khách trong và ngoài nước. Qua đó, cây di sản không chỉ được bảo vệ mà còn tiếp tục “sống” trong đời sống hiện đại, đóng góp vào sự phát triển kinh tế - xã hội của địa phương.