Nét đẹp văn hóa Lễ Khai ấn Đền Trần đầu Xuân

Trong dòng chảy văn hóa tín ngưỡng của người Việt, Lễ Khai ấn Đền Trần tại Khu di tích lịch sử - văn hóa quốc gia đặc biệt Đền Trần - Chùa Phổ Minh (phường Nam Định) được nhắc đến như một nghi lễ mang chiều sâu lịch sử và sức lan tỏa bền bỉ. Trải qua nhiều thế kỷ, Lễ Khai ấn được gìn giữ như một phong tục cổ truyền, trở thành không gian kết tinh những giá trị văn hóa, tư tưởng và đạo lý của vương triều Trần - triều đại gắn liền với hào khí Đông A trong lịch sử dân tộc.

Theo các tư liệu lịch sử, Lễ Khai ấn có nguồn gốc từ nghi thức triều chính thời Trần, gắn với việc ban ấn tín mở đầu cho một năm làm việc mới của triều đình. Trải qua thời gian, nghi thức ấy được dân gian hóa, hòa nhập vào đời sống tín ngưỡng cộng đồng, mang ý nghĩa cầu mong quốc thái dân an, thiên hạ thái bình, mưa thuận gió hòa, con người sống và làm việc theo những chuẩn mực đạo đức tốt đẹp. Chính sự kết hợp hài hòa giữa yếu tố lịch sử và nhu cầu tâm linh đã tạo nên sức sống lâu bền cho Lễ Khai ấn Đền Trần trong đời sống văn hóa người Việt.

Không gian diễn ra Lễ Khai ấn là cụm di tích Đền Trần - Chùa Phổ Minh, tọa lạc tại làng Tức Mặc, phủ Thiên Trường xưa, nơi phát tích của vương triều Trần. Đây từng được coi là kinh đô thứ hai của Đại Việt ở thế kỷ XIII-XIV, giữ vị trí đặc biệt quan trọng trong lịch sử dựng nước và giữ nước. Cụm di tích gồm Đền Thiên Trường thờ 14 vị Hoàng đế nhà Trần và Thủy tổ họ Trần; Đền Cố Trạch thờ Hưng Đạo Đại vương Trần Quốc Tuấn; Đền Trùng Hoa thờ tượng 14 vị vua Trần. Các công trình kiến trúc mang phong cách thời Trần, nằm trong một khuôn viên trang nghiêm, cổ kính, tạo nên một không gian linh thiêng phù hợp với việc tổ chức các nghi lễ truyền thống.

Lễ hội Khai ấn Đền Trần thường được tổ chức từ ngày 11 đến ngày 16 tháng Giêng âm lịch, gồm 3 nghi lễ chính: Lễ rước kiệu Ngọc Lộ, Lễ rước nước, tế cá và Nghi lễ Khai ấn. Mở đầu là nghi lễ rước kiệu Ngọc Lộ diễn ra vào ngày 11 tháng Giêng. Đoàn rước thực hiện nghi thức rước chân nhang Đức Vua - Phật hoàng Trần Nhân Tông từ Chùa Phổ Minh sang Đền Thiên Trường, thể hiện lòng tri ân của người dân đối với các vị vua Trần và các vị tướng tài ba của Trần triều.

Nghi lễ này thể hiện rõ sự dung hòa giữa tín ngưỡng dân tộc và Phật giáo trong đời sống tinh thần của người Việt, phản ánh tư tưởng khoan hòa, nhân văn của triều Trần. Hình ảnh đoàn rước với cờ ngũ sắc, nghi trượng, dàn bát âm, đội múa rồng, múa lân đi trong tiếng trống hội rộn ràng, tạo nên bức tranh sinh động của ngày xuân, đồng thời gợi nhắc về một triều đại từng lấy nhân nghĩa làm gốc để trị quốc an dân.

Tiếp nối là nghi lễ rước Nước, tế Cá tổ chức vào ngày 12 tháng Giêng. Đây là một nghi lễ mang nhiều ý nghĩa nhân văn và lịch sử, gắn với xuất thân nghề sông nước, chài lưới của nhà Trần. Theo quan niệm dân gian, việc rước nước và tế cá nhằm tri ân công lao của triều đại đã có công dựng nước, giữ nước và gửi gắm ước vọng về một năm mới mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt. Nghi lễ cũng tái hiện những sinh hoạt tín ngưỡng cổ xưa của cư dân nông nghiệp vùng đồng bằng Bắc Bộ, nơi con người luôn ý thức sâu sắc mối quan hệ hài hòa với thiên nhiên.

Chính lễ của Lễ hội Khai ấn là nghi lễ Khai ấn diễn ra vào giờ Tý đêm 14, rạng sáng ngày 15 tháng Giêng. Trong không khí linh thiêng của đêm xuân, kiệu ấn được rước từ Đền Cố Trạch sang Đền Thiên Trường để thực hiện nghi lễ Khai ấn. Nghi lễ có sự tham gia của 14 cụ cao niên trong dòng họ Trần làng Tức Mặc cùng đại diện các ban, ngành, đoàn thể. Những lá ấn được đóng dấu trang trọng, sau đó dâng lên các đình, chùa trên địa bàn và phát cho nhân dân, du khách từ sáng ngày 15 tháng Giêng.

Theo các nhà nghiên cứu văn hóa, ý nghĩa cốt lõi của nghi lễ khai ấn không nằm ở việc cầu lộc theo nghĩa vật chất, mà ở giá trị giáo dục đạo lý được gửi gắm qua biểu tượng của lá ấn. Bốn chữ “Tích phúc vô cương” khắc trên ấn nhà Trần mang hàm ý nhắc nhở con cháu và bách gia trăm họ phải biết tích đức, giữ gìn phẩm chất đạo đức, coi đó là nền tảng để phúc lộc được bền lâu. Trong bối cảnh xã hội hiện đại, khi nhịp sống ngày càng gấp gáp, thông điệp ấy vẫn giữ nguyên giá trị, góp phần định hướng hành vi, lối sống của con người.

Những năm gần đây, công tác tổ chức Lễ hội Khai ấn Đền Trần được thực hiện theo hướng ngày càng bài bản, khoa học, trên cơ sở tôn trọng giá trị truyền thống. Thực hiện Đề án đổi mới công tác tổ chức Lễ hội Trần, các nghi lễ cổ được nghiên cứu, phục dựng có chọn lọc, bảo đảm tính nguyên gốc và ý nghĩa lịch sử. Cùng với đó, việc đầu tư hạ tầng, hoàn thiện không gian khu di tích đã tạo điều kiện thuận lợi để lễ hội diễn ra an toàn, trang nghiêm, đáp ứng nhu cầu sinh hoạt tín ngưỡng của nhân dân và du khách.

Ghi nhận tại Lễ Khai ấn Đền Trần những năm gần đây cho thấy, dù lượng người về dự lễ rất đông, đặc biệt trong đêm khai ấn, song tình trạng chen lấn, xô đẩy đã được hạn chế rõ rệt. Công tác đảm bảo an ninh trật tự, an toàn giao thông, phòng, chống cháy nổ được triển khai đồng bộ, góp phần xây dựng hình ảnh một lễ hội văn minh. Việc phát ấn được tổ chức từ sáng ngày 15 tháng Giêng tại nhiều địa điểm trong khu di tích, người dân xếp hàng trật tự, thể hiện sự chuyển biến tích cực của người dân trong ý thức tham gia lễ hội.

Năm nay, Lễ hội Khai ấn Đền Trần được tổ chức từ ngày 27/2 đến ngày 4/3/2026 (tức từ ngày 11 tháng Giêng đến ngày 16 tháng Giêng năm Bính Ngọ). Bên cạnh các nghi lễ chính, Lễ Khai ấn sẽ được mở rộng với nhiều hoạt động văn hóa truyền thống như múa lân - sư - rồng, trưng bày sinh vật cảnh, triển lãm ảnh, giới thiệu sản phẩm OCOP, các trò chơi dân gian... Những hoạt động này góp phần làm phong phú không gian lễ hội, tạo cơ hội để công chúng tiếp cận, tìm hiểu sâu hơn về lịch sử, văn hóa vùng đất Thiên Trường xưa, đồng thời tăng cường sự gắn kết giữa di sản và đời sống đương đại.

Với những giá trị tiêu biểu về lịch sử, văn hóa và tín ngưỡng, lễ hội gắn với khu di tích Đền Trần (bao gồm: Lễ hội Khai ấn Đền Trần và Lễ hội Trần truyền thống) đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Danh hiệu này là sự ghi nhận đối với một lễ hội truyền thống, đồng thời đặt ra yêu cầu cao hơn trong việc bảo tồn, phát huy giá trị di sản theo hướng bền vững, phù hợp với đời sống xã hội hiện nay.

Trong hành trình du xuân đầu năm, nhiều người tìm về Đền Trần để cầu mong may mắn, để lắng lại, suy ngẫm về lịch sử, về đạo lý làm người được hun đúc qua nhiều thế hệ. Vì vậy, nét đẹp của Lễ Khai ấn đầu xuân nằm ở chính khả năng kết nối quá khứ với hiện tại, ở sự lan tỏa những giá trị nhân văn bền vững. Chính sự bền bỉ ấy đã giúp Lễ Khai ấn Đền Trần vượt qua thử thách của thời gian, trở thành một điểm tựa tinh thần trong đời sống văn hóa của người Việt mỗi độ xuân về.