Nét đẹp văn hóa của những hội vật truyền thống

Lễ hội vật võ Liễu Đôi của xã Thanh Bình được tổ chức hằng năm để ghi nhớ công ơn của chàng trai họ Đoàn giỏi võ, có sức khỏe phi thường, có công đánh giặc cứu nước được nhân dân tôn làm Thánh họ Đoàn. Vật võ gắn bó với người dân nơi đây từ thuở lập làng và đã trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống cộng đồng. Trải qua thời gian, lễ hội vẫn giữ được những lệ cổ như nổi trống chiêng, đốt lửa, trình làng, lễ thánh... Nhưng độc đáo và đặc sắc hơn cả trong hội vật võ ở Liễu Đôi chính là 5 keo vật "trai rốt", hay còn gọi là "vật trình Thánh".

Theo tục xưa truyền lại, nhà nào có bé trai sinh cuối cùng của năm trước sẽ được chọn để vật trình làng lễ Thánh nhưng do các bé vừa mới chào đời nên bố hoặc ông nội sẽ ra vật thay. Mặc dù chủ yếu là vật biểu diễn, tượng trưng trình Thánh lấy may nhưng vật "trai rốt" là tục lệ hết sức độc đáo, thể hiện rõ tinh thần tiếp nối, duy trì, bảo vệ và phát huy truyền thống ông cha để lại của người dân nơi đây; đồng thời gửi gắm mong muốn những đứa trẻ lớn lên sẽ khỏe mạnh, không ngừng luyện tập, rèn luyện để trở thành những đô vật giỏi, mưu trí và có sức khỏe...

Với những giá trị văn hóa đó, năm 2017, hội vật võ Liễu Đôi đã được công nhận là Di sản văn hoá phi vật thể quốc gia. Từ năm 2020, để bảo tồn, quảng bá và phát huy giá trị di sản, hội vật võ Liễu Đôi được kết hợp với Giải Vật mùa Xuân thượng võ, góp phần khích lệ, nâng cao tinh thần thượng võ...

Hằng năm, trong các ngày 14 - 16 tháng Giêng, dân làng Phúc Châu (xã Lý Nhân) lại tưng bừng mở hội tưởng niệm đức Thánh tổ và tổ chức đấu vật mùa xuân. Từ sới vật lễ hội làng, nhiều đô vật đã đi thi đấu trong, ngoài tỉnh, giành những giải thưởng làm rạng danh quê hương, đưa Phúc Châu trở thành lò vật nổi tiếng miền Bắc. Từ bao đời nay, người dân Phúc Châu vẫn yêu thích đấu vật- môn thể thao giúp rèn luyện ý chí, tăng cường thể lực, góp phần phát triển kinh tế, giữ gìn an ninh trật tự và làm phong phú thêm đời sống tinh thần.

Đến với hội làng Vũ (xã Bình Giang), ngoài việc được hoà mình vào các nghi lễ tín ngưỡng tôn nghiêm; được diễn lại những trò chơi độc đáo, những sinh hoạt văn hóa dân gian độc đáo không có ở nơi nào, đó là tục chen cầu, vật lễ và tục tranh dom cướp vàng…, người dân và du khách còn được tham dự hội vật. Hội vật làng Vũ được tổ chức hằng năm trên sới vật trước phủ Vũ - nơi thờ công chúa Thiềm Hoa thời Lý, người có công khai canh lập ấp nơi đây. Hội vật làng Vũ thu hút rất nhiều đô vật trong vùng tề tựu về đây để tham gia với mục đích vừa cầu mong may mắn, vừa đọ sức, đua tài, thể hiện tinh thần thượng võ của dân tộc. Hiện nay, chỉ còn nghi thức vật lễ và hội vật còn được duy trì nhưng truyền thống hội vật làng Vũ vẫn luôn là niềm tự hào của người dân nơi đây.

Còn tại xã Yên Mô, cứ vào ngày 4 tháng Giêng hằng năm, làng Bồ Vy lại tưng bừng mở hội vật truyền thống tại Đình Vật. Từ sáng ngày mồng 3, các bậc cao niên trong làng đã dọn dẹp miếu thờ, sắm sửa lễ vật buổi tối cho các cụ tế lễ yên vị. Vào ngày chính hội, cùng với phần lễ tôn nghiêm, người dân từ khắp nơi đổ về chứng kiến cuộc thi tài của hội vật truyền thống. Trước khi đấu vật, các đô vật phải vào dâng lễ tại miếu Trung tỏ lòng thành kính, biết ơn công lao của thành hoàng, ông tổ vật của làng và thể hiện cái tâm trong sáng của mình khi thi đấu. Sau đó, hai đô vật cao niên trong làng sẽ làm thủ tục vật "dậm đất chầu thánh", xe đài biểu diễn nhằm khích lệ, thể hiện tinh thần thượng võ của hội vật...

Luật vật làng Bồ Vy dựa trên nguyên tắc "Túc bất li địa" (chân không rời đất), trong khi thi đấu nếu nhấc được 2 chân đối thủ rời khỏi mặt đất là thắng cuộc và nguyên tắc "Lấm lưng trắng bụng" tức một phần hoặc cả hai phần lưng lấm đất, bụng ngửa lên trời là thua cuộc. Các đô vật thường đấu loại trực tiếp, người chiến thắng không chỉ có sức khỏe mà còn phải nhanh nhẹn dẻo dai, am hiểu các kỹ thuật, thành thục các miếng đánh. Mặc dù không quá đề cao người chiến thắng hay giải thưởng song các cuộc thi tài trong hội vật năm nào cũng diễn ra rất sôi nổi, quyết liệt bởi chú trọng đề cao tinh thần thượng võ. Đó là một nét đẹp văn hóa được người dân nơi đây gìn giữ qua bao thế hệ...

Trong nhiều lễ hội làng, việc duy trì các hội vật trước là để lễ thánh, sau mới đến đấu vật đua tài tranh giải, thu hút đông đảo người dân cổ vũ. Các nội dung thi đấu luôn tuân theo niêm luật và các đòn thế quy củ. Bên cạnh các đô vật trẻ, nhiều hội vật đều duy trì vật lão đô dành cho các đô vật cao tuổi. Các lão đô thường là trụ cột, người truyền dạy vật cho con cháu tại các làng và cũng từng là các đô vật anh tài từ các lò võ nổi tiếng xưa kia.

Những keo vật đối với họ như biểu diễn, phô diễn những miếng đánh truyền thống, đặc trưng của từng lò võ. Đặc biệt, người xem đấu vật luôn ấn tượng với các màn múa xe đài với những động tác gắn liền với lao động sản xuất thường ngày đặc trưng của mỗi địa phương, mỗi vùng miền như: Chèo thuyền, quăng chài, kéo lưới, đốn củi, quay tơ, dệt vải, thả diều hay cũng có thể là các màn biểu diễn các nghi lễ vật hầu thánh truyền thống của hội làng...

Cứ thế, các hội vật, trò vật là món ăn tinh thần không thể thiếu trong các lễ hội truyền thống ở Ninh Bình. Nó vừa là hồn cốt vùng đất, vừa là sự kết tinh trong quá trình xây làng xã và chế ngự thiên tai, giặc giã của biết bao thế hệ; là nơi thể hiện ý chí, niềm tin và niềm tự hào của người dân đất võ.