Gìn giữ nghệ thuật cà kheo miền biển

Nghệ thuật từ mưu sinh

Dải đất ven biển Ninh Bình sở hữu những bãi bồi rộng lớn, giàu phù sa nhưng đầy thử thách. Quá trình quai đê, lấn biển, lập làng kiến tạo nên tính cách can trường của cư dân bản địa. Trước khi công nghệ đánh bắt hiện đại xuất hiện, ngư dân đối mặt bài toán sinh tồn khắc nghiệt khi phải vươn xa hơn trên bãi triều ngập nước để khai thác thủy hải sản. Cà kheo ra đời từ đòi hỏi bức thiết của cuộc sống.

Những đôi cà kheo đầu tiên xuất hiện tại vùng biển Quất Lâm (xã Giao Ninh ngày nay) và xã Phúc Thắng (nay là xã Rạng Đông) từ khoảng những năm 1960. Cấu tạo cà kheo thoạt nhìn đơn giản nhưng chứa đựng sự tính toán kỹ lưỡng. Thân kheo làm bằng tre đực già hoặc gỗ chắc, dài 2-3 mét. Bàn đạp được cố định chắc chắn, cách mặt đất 1,5-2 mét tùy theo mực nước triều.

Ông Nguyễn Văn Tân, lão ngư giàu kinh nghiệm tại xã Hải Xuân hồi tưởng về những ngày gian khó: “Ngày trước, cà kheo là đôi chân thứ hai của ngư dân. Đứng trên cà kheo giúp người dân dễ quan sát luồng cá, thả lưới, quăng chài hiệu quả. Nhưng để đi trên đôi chân gỗ ấy là quá trình khổ luyện. Đi trên cạn khó, đi dưới nước, sóng đánh, bùn lún, giữ thăng bằng để lao động là kỳ tích của sự kiên trì”. Hình ảnh hàng trăm ngư dân vác ngư cụ, vươn mình đạp sóng trên đôi chân gỗ khắc sâu vào ký ức biết bao thế hệ, trở thành biểu tượng của cuộc đấu tranh sinh tồn, chinh phục tự nhiên.

Chủ trương cơ giới hóa ngư nghiệp từng bước giải phóng sức lao động con người. Những con tàu công suất lớn vươn khơi thay thế dần phương thức khai thác ven bờ thô sơ. Đôi cà kheo hoàn thành sứ mệnh lịch sử trên bãi triều. Sự dịch chuyển kinh tế tạo tiền đề cho bước ngoặt mới. Thay vì mai một, cà kheo đã “lột xác” trở thành loại hình diễn xướng dân gian độc đáo.

Tại xã Hải Tiến, phong trào biểu diễn cà kheo phát triển mạnh, được tổ chức bài bản. Các đội cà kheo quy tụ ngư dân sức khỏe dẻo dai, kỹ thuật thuần thục. Các động tác vũ đạo được sáng tạo và thực hiện chuẩn xác ngay trên độ cao 2-3 mét. Kỷ luật tập luyện khắt khe được đặt lên hàng đầu. Sân bãi rèn luyện thường là bãi cát lún hoặc bãi đất dốc nhằm rèn bản lĩnh. Mỗi bước đi vững chãi trên không trung là kết quả của hàng nghìn giờ đổ mồ hôi trên bãi tập.

Ông Nguyễn Quang Đức, Đội trưởng đội cà kheo xã Hải Tiến cho biết: “Chuyển từ mưu sinh sang biểu diễn nghệ thuật đặt ra yêu cầu kỹ thuật hoàn toàn khác biệt. Đi biển cần sức bền chống chọi sóng gió; bước lên sân khấu yêu cầu sự phối hợp nhịp nhàng giữa tay, chân và thần thái. Các thành viên phải tập luyện động tác khó như múa sư tử, đánh trống, đấu vật, đá bóng. Thử thách lớn nhất là sự đồng diễn, đòi hỏi độ ăn ý tuyệt đối. Cá nhân mất thăng bằng, toàn bộ đội hình lập tức ảnh hưởng. Chính sự mạo hiểm, khéo léo tạo nên sức hút đặc biệt của cà kheo Hải Tiến”.

Sự chuyển mình của nghệ thuật cà kheo phản ánh ý thức bảo tồn văn hóa truyền thống sâu sắc. Các động tác mưu sinh thường nhật như quăng chài, kéo lưới được cách điệu thành ngôn ngữ diễn xướng. Bãi triều ven biển theo đó chuyển hóa thành không gian sinh hoạt cộng đồng. Ngư dân vừa làm tròn vai trò chủ thể lao động, vừa trực tiếp gìn giữ và phát huy giá trị di sản quê hương.

Ở xã Giao Ninh, Câu lạc bộ cà kheo tổ dân phố Lâm Thọ duy trì sức sống bền bỉ theo thời gian. Khôi phục từ năm 2006, chính thức thành lập năm 2016, Câu lạc bộ hiện duy trì 15 thành viên nòng cốt. Quy chế hoạt động Câu lạc bộ được xây dựng chặt chẽ, nguồn lực xã hội hóa góp phần nâng cấp đạo cụ, trang phục. Sự chuyên nghiệp hóa trong tổ chức giúp các tiết mục biểu diễn cà kheo ngày càng bài bản, mang giá trị nghệ thuật cao. Từ múa quạt, múa gậy đến biểu diễn võ thuật trên cao, mỗi tiết mục mang đậm hơi thở biển cả, thể hiện khí phách hào sảng của ngư dân vùng biển.

Trao truyền và phát huy giá trị

Giá trị của cà kheo nằm ở sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa yếu tố thể thao và văn hóa. Đây là môn đòi hỏi thể lực sung mãn, sự khéo léo của nghệ sĩ xiếc, tâm hồn nghệ nhân dân gian. Việc bảo tồn, phát huy giá trị này được các xã ven biển đặc biệt quan tâm, xác định là nhiệm vụ quan trọng trong xây dựng đời sống văn hóa cơ sở.

Đồng chí Lưu Thị Nghiêm, Chủ tịch UBND xã Hải Tiến khẳng định vai trò định hướng phát triển văn hóa truyền thống: “Cà kheo là tài sản vô giá của người dân Hải Tiến. Đảng ủy, UBND xã xác định việc gìn giữ bộ môn này gắn liền phát triển du lịch, xây dựng nông thôn mới kiểu mẫu. Chúng tôi thường xuyên tạo điều kiện, hỗ trợ đội cà kheo xã tập luyện, biểu diễn. Các dịp lễ hội truyền thống, ngày đại đoàn kết, biểu diễn cà kheo luôn là tiết mục chính, thu hút đông đảo nhân dân và du khách”.

Thực tiễn đặt ra thách thức lớn nhất hiện nay là nhân lực kế cận. Việc tập luyện đòi hỏi thể lực tốt và sự kiên trì, khiến không ít người trẻ e ngại. Để giải bài toán này, công tác giáo dục truyền thống, đưa cà kheo vào trường học được triển khai tích cực tại các xã Hải Xuân, Hải Tiến. Giải pháp mang tính chiến lược biến không gian học đường thành cái nôi ươm mầm văn hóa. Việc đưa nghệ thuật truyền thống tiếp cận nếp nghĩ của tuổi thơ giúp nuôi dưỡng tình yêu quê hương tự nhiên, sâu rễ bền gốc.

Thầy giáo Nguyễn Hải Sơn, Hiệu trưởng trường THCS Hải Xuân chia sẻ nỗ lực đưa văn hóa vào trường học: “Nhà trường nhận thức rõ trách nhiệm giáo dục học sinh về di sản văn hóa. Chúng tôi phối hợp với các nghệ nhân địa phương tổ chức buổi ngoại khóa, giới thiệu lịch sử, kỹ thuật đi cà kheo. Việc tập luyện cà kheo rèn luyện sức khỏe, lòng dũng cảm, tính kiên trì. Các em hiểu nỗi vất vả của cha ông, từ đó trân trọng giá trị văn hóa truyền thống”.

Sự vào cuộc của các cơ sở giáo dục là hướng đi chiến lược. Tại khu vực Cồn, xã Hải Tiến, các lớp dạy cà kheo miễn phí dịp hè cho thanh, thiếu niên 13-15 tuổi thu hút đông đảo học viên. Hình ảnh thế hệ trẻ bước những bước đầu tiên trên đôi cà kheo thấp, dưới sự dìu dắt của nghệ nhân, là tín hiệu đáng mừng. Cà kheo giờ đây không còn là “lãnh địa” riêng của nam giới. Nhiều em nữ tham gia tập luyện, mang đến sự mềm mại, uyển chuyển mới lạ cho tiết mục biểu diễn.

Sức lan tỏa của cà kheo miền biển tỉnh Ninh Bình vượt khỏi lũy tre làng. Các đội cà kheo Rạng Đông, Hải Tiến, Hải Xuân, Giao Ninh thường xuyên tham gia sự kiện văn hóa lớn của tỉnh và khu vực. Điển hình, bộ môn này tạo điểm nhấn ấn tượng tại Lễ hội Bún, Phở năm 2025 nằm trong chuỗi hoạt động Liên hoan Ẩm thực Du lịch Ninh Bình tổ chức ở Phường Nam Định. Đoàn viên Cao Mạnh Hùng, 17 tuổi, xã Hải Xuân tự hào chia sẻ sau phần biểu diễn: “Đứng trên đôi cà kheo giữa không gian lễ hội lớn, mang nét đẹp quê hương giới thiệu đến du khách thập phương là niềm vinh dự lớn lao. Dù tập luyện vất vả, thế hệ trẻ chúng em quyết tâm gìn giữ truyền thống cha ông để lại”.

Tiếp nối thành công, nghệ thuật diễn xướng tiếp tục tỏa sáng tại Mùa du lịch biển Ninh Bình năm 2026 tổ chức ở xã Hải Thịnh. Nhằm hưởng ứng sự kiện, tiết mục cà kheo múa lân sư rồng dưới chân nhà thờ đổ xã Hải Tiến tạo ấn tượng thị giác mạnh mẽ, thu hút sự quan tâm của đông đảo công chúng. Sự hiện diện của bộ môn làm phong phú trải nghiệm du khách. Xem biểu diễn cà kheo trên bãi biển, trong ánh hoàng hôn hay bình minh, là sự giao hòa giữa con người và thiên nhiên, giữa sức lao động bền bỉ và sự thăng hoa nghệ thuật.

Nghệ thuật cà kheo là nguồn cảm hứng sáng tác dồi dào cho giới văn nghệ sĩ. Thông qua ống kính nhiếp ảnh, khoảnh khắc ngư dân tung chài hay các tiết mục biểu diễn tại ngày hội văn hóa vùng biển được ghi lại chân thực. Nhiều tác phẩm nhiếp ảnh xuất sắc giành giải thưởng lớn, trực tiếp góp phần quảng bá hình ảnh đất và người Ninh Bình đến bạn bè quốc tế.

Nhìn lại chặng đường phát triển, từ công cụ mưu sinh thô sơ đến loại hình nghệ thuật biểu diễn, cà kheo khẳng định sức sống mãnh liệt. Đó là kết tinh trí tuệ, mồ hôi của bao thế hệ cư dân lấn biển. Việc bảo tồn nghệ thuật độc đáo này đòi hỏi sự chung tay từ chính quyền, nhà trường đến mỗi người dân. Có như vậy, những đôi chân tre sẽ tiếp tục sải bước vững chãi giữa đất trời, mãi là biểu tượng kiêu hãnh về ý chí tự cường, khát vọng vươn lên chinh phục thiên nhiên.