Văn học - nghệ thuật Ninh Bình thời kỳ hội nhập và phát triển

Khơi nguồn sáng tạo, lan tỏa giá trị văn hóa

Sau khi sáp nhập 3 tỉnh: Hà Nam, Nam Định và Ninh Bình, Hội VHNT tỉnh Ninh Bình đã nhanh chóng ổn định tổ chức, kiện toàn bộ máy, phân công nhiệm vụ cụ thể, bảo đảm các hoạt động diễn ra hiệu quả. Hiện nay, Hội VHNT tỉnh có hơn 600 hội viên, sinh hoạt ở 8 chuyên ngành gồm: thơ, văn xuôi, sân khấu, lý luận - phê bình, âm nhạc - múa, nhiếp ảnh, mỹ thuật, nghiên cứu - sưu tầm.

Nghệ sĩ Ưu tú Kiều Dư, Phó Chủ tịch Hội VHNT tỉnh cho biết: “Với sự quan tâm của Đảng, Nhà nước và các cấp ủy, chính quyền đã tạo điều kiện cho văn nghệ sĩ Ninh Bình thực hiện tốt “sứ mệnh” đồng hành cùng quê hương, đất nước, đóng góp quan trọng vào sự nghiệp xây dựng và phát triển của tỉnh. Các văn nghệ sĩ được tạo điều kiện tham gia các đợt sinh hoạt chính trị, đi thực tế, các trại sáng tác, hỗ trợ tác phẩm, tham dự các cuộc trưng bày, triển lãm, quảng bá, giới thiệu VHNT… Sự thống nhất, đoàn kết trong hội viên được củng cố, tăng cường đã tạo động lực trong sáng tạo nghệ thuật, kích thích sự cống hiến của văn nghệ sĩ.

Trong giai đoạn hội nhập và phát triển, Hội VHNT tỉnh đã mở các lớp tập huấn, hội thảo, tọa đàm nhằm nâng cao chất lượng đội ngũ văn nghệ sĩ. Bên cạnh các hoạt động mang tính chuyên nghiệp, Hội VHNT tỉnh còn là nòng cốt xây dựng phong trào VHNT ở các cơ quan, đơn vị, địa phương, câu lạc bộ (CLB) trong tỉnh. Qua đó, tập hợp các thành viên có khả năng sáng tác các loại hình VHNT nhưng chưa là hội viên, nhất là lực lượng trẻ của một số địa phương, trường học trong tỉnh”.

Các chi hội chuyên ngành (văn học, mỹ thuật, âm nhạc, sân khấu, nhiếp ảnh, nghiên cứu - sưu tầm văn hóa dân gian…) được củng cố và phát huy hiệu quả. Nhiều nghệ sĩ của Ninh Bình đã được kết nạp vào các hội chuyên ngành Trung ương, giành được các giải thưởng khu vực và quốc gia, qua đó nâng cao vị thế văn học nghệ thuật của tỉnh trong đời sống văn hóa cả nước. Nhiều tác phẩm văn xuôi, thơ, lý luận phê bình của các tác giả như: Lâm Xuân Vi, Kao Sơn, Bình Nguyên, Vũ Thanh Lịch, Hoàng Phương Nhâm, Đinh Ngọc Lâm... đã đoạt giải thưởng lớn, góp phần tạo dựng thương hiệu “Miền lục bát Cố đô”.

Âm nhạc Ninh Bình ghi dấu ấn với hàng trăm ca khúc nổi tiếng ca ngợi quê hương, con người, di sản, trong đó nhiều tác phẩm có sức lan tỏa mạnh mẽ như: “Ninh Bình quê mẹ”, “Huyền thoại Tràng An”… Mỹ thuật và nhiếp ảnh cũng đạt được nhiều thành tựu nổi bật, với các tác phẩm đoạt giải thưởng khu vực, quốc gia và quốc tế, góp phần quảng bá hình ảnh Ninh Bình đến bạn bè thế giới. Một số tác giả có nhiều tác phẩm tạo được sự chú ý của công chúng như họa sĩ, nhà điêu khắc: Kù Kao Khải, Lương Trịnh, Phú Văn, nghệ sĩ nhiếp ảnh Ninh Mạnh Thắng, Vũ Đức Phương…

Từ hình ảnh người dân làng nghề đến nghệ nhân hát xẩm, từ thanh niên nông thôn đến trí thức thành thị, con người Ninh Bình bước vào VHNT vừa bản lĩnh, vừa năng động, sáng tạo, hội nhập nhưng vẫn gìn giữ gốc rễ văn hóa bản địa. Bên cạnh đó, một số nghệ sĩ Ninh Bình tích cực sử dụng công nghệ số, khai thác tư liệu văn hóa địa phương để sản xuất các sản phẩm truyền thông, phim ngắn, podcast, nghệ thuật trình diễn... Đây là biểu hiện rõ nét của một lớp văn nghệ sĩ có trách nhiệm với cộng đồng, đồng hành cùng địa phương xây dựng nền văn hóa hiện đại trên nền tảng truyền thống.

Nâng tầm nghệ thuật truyền thống, kết nối di sản với đời sống đương đại

Nằm ở vị trí trung tâm vùng đồng bằng sông Hồng, tỉnh Ninh Bình là vùng đất có bề dày truyền thống lịch sử, văn hóa, nơi bảo lưu được nhiều loại hình nghệ thuật dân gian đặc sắc. Đây là nền tảng vững chắc cho sự phát triển VHNT nói chung, sân khấu chuyên nghiệp nói riêng. Chèo, cải lương, kịch nói, múa rối nước là 4 loại hình nghệ thuật sân khấu chuyên nghiệp đặc trưng đã gắn bó với đời sống văn hóa tinh thần của nhân dân 3 tỉnh: Hà Nam, Nam Định, Ninh Bình cũ trong nhiều thập kỷ. Bên cạnh đó, các loại hình nghệ thuật dân gian như: hát chèo, hát xẩm, hát văn, ca trù, múa trống, cùng các làn điệu dân ca, dân vũ của đồng bào dân tộc Mường… cũng được đông đảo người dân gìn giữ, thực hành và phát triển rộng khắp trong cộng đồng.

Nhà hát Nghệ thuật truyền thống tỉnh đã thực hiện tốt nhiệm vụ biểu diễn phục vụ chính trị, đồng thời, duy trì các chương trình lưu diễn phục vụ nhân dân, nhất là ở vùng nông thôn, vùng sâu, vùng xa trong và ngoài tỉnh. Để đáp ứng thị hiếu đa dạng của công chúng, bên cạnh việc dàn dựng những vở diễn về đề tài lịch sử, các đơn vị nghệ thuật đã đưa nhiều vấn đề xã hội đương đại lên sân khấu, tạo nên sức hấp dẫn mới. Các tác phẩm nghệ thuật vừa mang giá trị giáo dục, vừa phản ánh hơi thở thời đại, giúp khán giả thêm hiểu, thêm yêu nghệ thuật truyền thống. Sau sáp nhập tỉnh, Nhà hát Nghệ thuật truyền thống Ninh Bình đặt mục tiêu mở rộng đối tượng người xem, chú trọng khán giả trẻ thông qua các vở diễn có giá trị nhân văn, khơi dậy niềm tự hào lịch sử.

Nghệ sĩ Nhân dân Nguyễn Quang Thập, Giám đốc Nhà hát Nghệ thuật truyền thống tỉnh cho biết: “Để thu hút khán giả, Nhà hát nỗ lực đổi mới phương thức tiếp cận, phục dựng các trích đoạn chèo cổ, nghiên cứu, bảo tồn làn điệu dân ca đồng bằng Bắc Bộ, đồng thời dàn dựng những vở diễn mới có giá trị tư tưởng, nghệ thuật về những câu chuyện lịch sử. Một số chương trình biểu diễn trong thời gian gần đây đã được khán giả đón nhận nồng nhiệt tại các sự kiện văn hóa, nghệ thuật, du lịch trong tỉnh, góp phần nâng tầm thương hiệu nghệ thuật sân khấu chuyên nghiệp Ninh Bình”.

Các nghệ sĩ là hội viên Bộ môn Sân khấu (Hội VHNT tỉnh) hoạt động tích cực trên các lĩnh vực nghệ thuật: sáng tác kịch bản, đạo diễn sân khấu, diễn viên, nhạc công; thường xuyên phối hợp với Chi hội Nghệ sĩ sân khấu Việt Nam mời nhiều diễn giả sân khấu tài năng tập huấn, trao đổi về nghệ thuật sân khấu Việt Nam và trên thế giới; trao đổi, tọa đàm về các kịch bản, vai diễn của hội viên, góp phần nâng cao chất lượng tác phẩm biểu diễn. Mục tiêu là tạo ra những tác phẩm vừa có giá trị nghệ thuật, vừa có giá trị tư tưởng để “chạm” tới trái tim khán giả, nhất là thế hệ trẻ. Đẩy mạnh xã hội hóa lĩnh vực VHNT, việc tìm nguồn lực đầu tư cho sân khấu kịch hát cũng được coi trọng. Các chương trình kêu gọi doanh nghiệp đồng hành, tài trợ cho hoạt động biểu diễn đã góp phần tạo điều kiện dàn dựng các vở diễn chất lượng cao, tham gia các kỳ liên hoan, hội diễn toàn quốc, qua đó nâng cao vị thế sân khấu Ninh Bình.

Trong đời sống xã hội hiện nay, khi nhu cầu hưởng thụ văn hóa của người dân ngày càng cao, việc hướng các hoạt động văn hóa, nghệ thuật về cơ sở sẽ phát huy tốt vai trò kết nối cộng đồng. Ở Trung tâm Văn hóa tỉnh, các nghệ sĩ đã đẩy mạnh sáng tác, quảng bá hình ảnh vùng đất, con người Ninh Bình thông qua các tác phẩm âm nhạc được ghi hình tại các di tích, danh thắng, công trình kinh tế - xã hội tiêu biểu của tỉnh. Các tác phẩm đặc sắc như: “Ninh Bình chào ngày mới” (Ngọc Thuân), “Về Ninh Bình nghe anh” (Xuân Hòa), “Ninh Bình khát vọng vươn xa” (Hoàng Tiệp)… mang đậm chất liệu đời sống xã hội, được chắt lọc từ trải nghiệm thực tế và tình yêu quê hương của nghệ sĩ. Việc phát sóng các tác phẩm trên kênh phát thanh, truyền hình Ninh Bình và các nền tảng mạng xã hội đã tạo hiệu ứng tích cực, góp phần lan tỏa giá trị văn hóa địa phương.

Nghệ sĩ Ưu tú Thanh Hằng, Giám đốc Trung tâm Văn hóa tỉnh cho biết: “Xác định phong trào văn hóa, văn nghệ quần chúng giữ vai trò nòng cốt trong xây dựng đời sống văn hóa cơ sở, Trung tâm chú trọng củng cố, nâng cao chất lượng hoạt động các CLB nghệ thuật truyền thống. Trên cơ sở duy trì sinh hoạt thường xuyên của các CLB, Trung tâm đã tổ chức nhiều lớp tập huấn, bồi dưỡng văn nghệ dân gian, nâng cao chất lượng hoạt động các CLB nghệ thuật các xã, phường có phong trào phát triển mạnh trên địa bàn tỉnh.

Nội dung là truyền dạy kiến thức, kỹ năng cơ bản về hát chèo, hát văn, hát xẩm, sử dụng nhạc cụ truyền thống (trống, mõ, sênh, sáo, nhị…); kỹ năng múa, xây dựng và dàn dựng chương trình nghệ thuật; phương pháp quản lý, tổ chức, duy trì và nâng cao chất lượng hoạt động CLB. Để bảo đảm chất lượng chuyên môn, Trung tâm đã mời giảng viên là các nghệ sĩ, nghệ nhân có uy tín, nhiều kinh nghiệm và tâm huyết với nghệ thuật truyền thống như: Nghệ sĩ Nhân dân Mai Thủy, Nghệ sĩ Ưu tú Mai Thế Tưởng, Nghệ nhân Ưu tú Kim Ngân... Các tác phẩm được lựa chọn tập huấn mang âm hưởng dân gian như: “Nhớ Bác trong ngày vui thống nhất”, “Rạng ngời miền đất thi ca”, “Công cha nghĩa mẹ”(hát chèo); “Tràng An ngày mới”, “Tiếng trống đêm xuân” (hát văn); “Chân quê” (hát xẩm)…”

Trong bối cảnh bùng nổ thông tin, hội nhập văn hóa và chuyển đổi số, VHNT Ninh Bình đang đứng trước cả cơ hội và thách thức đan xen. Một mặt, sự phát triển mạnh mẽ của các loại hình giải trí hiện đại, xu hướng thương mại hóa và sự du nhập nhanh chóng của các sản phẩm văn hóa ngoại lai tạo áp lực cạnh tranh ngày càng lớn, đặt ra yêu cầu cấp thiết phải gìn giữ, bảo vệ các giá trị nghệ thuật truyền thống. Mặt khác, đây cũng là điều kiện thuận lợi để đổi mới tư duy sáng tác, đa dạng hóa phương thức biểu đạt, mở rộng không gian văn hóa số, gắn kết di sản với công nghiệp sáng tạo. Trong xu thế đó, việc đầu tư có chiều sâu cho sáng tác, bảo tồn, quảng bá và ứng dụng VHNT cần được xác định là chiến lược lâu dài, góp phần xây dựng thương hiệu văn hóa - du lịch đặc trưng của địa phương, hướng tới mục tiêu phát triển bền vững và hiện thực hóa định hướng xây dựng Ninh Bình trở thành “đô thị di sản thiên niên kỷ”.