Đền thờ Trạng nguyên Nguyễn Hiền - Nơi gìn giữ và lan tỏa truyền thống hiếu học

Niềm tự hào của vùng đất giàu truyền thống hiếu học

Trạng nguyên Nguyễn Hiền sinh năm 1235 (Ất Mùi), xuất thân trong gia đình nghèo, cha mất sớm, từ nhỏ ông đã theo học chữ tại chùa, sớm bộc lộ tư chất thông minh, ham học và được dân gian truyền tụng là thần đồng.

Năm 1247 (Đinh Mùi), niên hiệu Thiên Ứng Chính Bình thứ 16 dưới triều vua Trần Thái Tông, ông được tiến cử dự thi và đỗ đầu cả ba kỳ thi Hương, thi Hội, thi Đình khi mới 13 tuổi, trở thành Trạng nguyên trẻ nhất trong lịch sử khoa cử Việt Nam, được nhà vua phong danh hiệu “Khai quốc Trạng nguyên”.

Theo sử sách, sau khi đỗ đạt, do tuổi còn nhỏ, ông được cho về tiếp tục học lễ. Không lâu sau, với tài năng và trí tuệ xuất chúng, ông đã giải được bài thơ chữ “Điền” của sứ giả phương Bắc, rồi được triệu vào triều, giữ chức Thượng thư Bộ Công. Trong thời gian làm quan, bằng trí tuệ và bản lĩnh của mình, Trạng nguyên Nguyễn Hiền có nhiều kế sách hay phò vua giúp nước. Ông đã hai lần dùng tài văn chương hòa hoãn được chiến tranh xâm lược và hiến nhiều kế sách hay cho vua Trần như mở võ đường rèn quân luyện tướng, đắp đê quai vạc sông Hồng để trị thủy mở mang nền nông nghiệp…

Năm 1255 (Ất Mão), ông qua đời khi còn trẻ. Triều đình đã ban chỉ lập đền thờ tại quê nhà, cấp ruộng hương hỏa và ban tặng bốn chữ “Hoa quốc phúc dân” (người tài hoa kiệt xuất của đất nước mang lại phúc lộc cho nhân dân) để ghi nhận công lao. Nhân dân địa phương xây dựng đền thờ trên nền nhà cũ của gia đình và tôn ông làm Thành hoàng làng.

Cuộc đời và tài năng của vị Trạng nguyên trẻ tuổi đã trở thành tấm gương sáng về tinh thần hiếu học và trí tuệ của người Việt Nam, được lưu truyền qua nhiều thế hệ.

Giá trị kiến trúc và lịch sử của di tích

Đền thờ Trạng Nguyên Nguyễn Hiền được xếp hạng di tích Lịch sử - Văn hóa Quốc gia năm 1994. Tại di tích này còn lưu giữ được bài vị, nhiều sắc phong, câu đối, đại tự ca ngợi công lao của Trạng nguyên Nguyễn Hiền. Đền tọa lạc ở vị trí trung tâm thôn Dương A, hướng chính Tây Nam, được xây dựng theo bố cục kiến trúc truyền thống “tiền chữ Nhất, hậu chữ Đinh”. Không gian cảnh quan hài hòa với hai hồ sen phía trước và phía sau, bao quanh là những cây cổ thụ tán rộng, tạo nên vẻ cổ kính, trang nghiêm cho khu di tích.

Qua khoảng sân rộng chừng 500m² là nhà tiền đường 5 gian 2 chái, tạo nên không gian rộng rãi, thoáng đãng. Tòa tiền đường được trùng tu, tôn tạo vào cuối triều Nguyễn. Trong lần tu bổ gần đây nhất vào năm 2018, công trình được phục dựng chủ yếu theo phong cách kiến trúc cổ truyền, giữ gìn các yếu tố đặc trưng về kết cấu, hình dáng và không gian. Bộ khung tòa tiền đường gồm 6 vì kèo, liên kết bởi 4 hàng cột gỗ lim với tổng số 24 cột, được kê trên các tảng đá chạm dạng cổ bồng. Kết cấu mái theo kiểu chồng rường, hệ thống cửa làm bằng gỗ lim. Cả 5 gian đều có đầu bẩy trước và sau được chạm khắc công phu với nhiều họa tiết quen thuộc như: long ẩn vân, cá hóa long, trúc hóa long…

Cung đệ nhị gồm 3 gian với hệ thống cửa gỗ lim chắc chắn. Gian giữa có 6 cánh cửa được chạm khắc họa tiết “tùng, cúc, trúc, mai”, chính giữa là lưỡng long chầu nguyệt. Cung cấm với 2 gian, được làm giao mái với cung đệ nhị. Tại cung chính có đặt ngai và bài vị thờ Trạng nguyên Nguyễn Hiền.

Cụ Phạm Xuân Hinh, 82 tuổi, nguyên Phó Ban Quản lý Đền thờ Trạng nguyên Nguyễn Hiền cho biết: Những năm qua, di tích luôn nhận được sự quan tâm của các cấp chính quyền trong công tác trùng tu, tôn tạo. Công tác quản lý, bảo vệ di tích cũng được thực hiện thường xuyên, bảo đảm cảnh quan, môi trường. Đồng thời, người dân địa phương cũng tích cực tham gia gìn giữ, bảo vệ, góp phần duy trì giá trị bền vững của di tích; xác định đây vừa là trách nhiệm, vừa là niềm vinh dự, tự hào của quê hương.

Với những giá trị còn được bảo tồn khá nguyên vẹn, Đền thờ Trạng nguyên Nguyễn Hiền là tư liệu trực quan phản ánh rõ nét kiến trúc truyền thống và đời sống tín ngưỡng dân gian của cư dân vùng đồng bằng Bắc Bộ. Hệ thống hiện vật và không gian thờ tự được bảo tồn góp phần phản ánh quá trình hình thành, tôn tạo và gìn giữ di tích qua các thời kỳ. Đồng thời, di tích còn giữ vai trò là thiết chế văn hóa cơ sở, gắn với sinh hoạt tín ngưỡng, lễ hội của cộng đồng địa phương, góp phần bảo tồn các giá trị lịch sử - văn hóa và bản sắc của vùng đất.

Hun đúc truyền thống hiếu học

Không chỉ có giá trị về kiến trúc và lịch sử, di tích còn mang ý nghĩa sâu sắc về văn hóa - giáo dục. Đây là nơi gìn giữ, tôn vinh truyền thống hiếu học của quê hương Nam Hồng, đồng thời trở thành địa chỉ sinh hoạt văn hóa, tâm linh và giáo dục truyền thống cho các thế hệ.

Vào ngày 10 tháng Giêng hằng năm, tại Đền thờ Nguyễn Hiền diễn ra lễ khai bút đầu xuân. Sau hồi trống khai hội, cán bộ, nhân dân cùng đông đảo học sinh, giáo viên các trường Tiểu học Nam Hồng, Tân Thịnh, Nam Thắng tham gia khai bút. Trên những trang giấy đỏ, các bậc cao niên và thầy cô gửi gắm lời chúc đầu năm; các em học sinh nắn nót từng nét chữ, viết nên những dòng thơ, câu chữ thể hiện ước vọng học tập trong năm mới.

Cô Đoàn Thị Huệ, giáo viên Trường Tiểu học Nam Hồng cho biết, hoạt động khai bút đầu năm không chỉ là nét đẹp văn hóa mà còn góp phần tôn vinh truyền thống hiếu học, từ đó nâng cao ý thức học tập và rèn luyện. Đối với đội ngũ giáo viên, đây cũng là dịp tự nhắc nhở trách nhiệm trong công tác giảng dạy.

Em Nguyễn Ngân Khánh, học sinh lớp 3E Trường Tiểu học Tân Thịnh chia sẻ: Em rất vui và háo hức khi được tham gia khai bút đầu xuân cùng thầy cô và bạn bè. Năm nay em đã chọn bài thơ “Ngày Tết quê em” để khai bút với mong muốn một năm mới học tập tốt hơn, đạt nhiều điểm cao và luôn chăm ngoan, vâng lời thầy cô, cha mẹ.

Với truyền thống hiếu học lâu đời và niềm tự hào về vị Trạng nguyên của quê hương, lễ khai bút đầu năm tại thôn Dương A được duy trì qua nhiều thế hệ. Cụ Vũ Trường Bích, 90 tuổi, cho biết: Trước đây, hoạt động chủ yếu do các bậc cao niên tổ chức với quy mô nhỏ; những năm gần đây, nhờ sự quan tâm của chính quyền địa phương, lễ khai bút được mở rộng, thu hút sự tham gia của đông đảo nhân dân.

Lễ khai bút không chỉ tạo không khí vui tươi đầu xuân mà còn là dịp để mỗi người gửi gắm những mong ước tốt đẹp: học sinh phấn đấu học tập, người trưởng thành cầu mong công việc thuận lợi. Đồng thời, đây cũng là cách cộng đồng bày tỏ sự tri ân đối với tiền nhân, góp phần gìn giữ và tiếp nối truyền thống hiếu học của địa phương.

Có thể thấy, thông qua việc bảo tồn và phát huy giá trị di tích, tinh thần trọng học, trọng hiền tài tiếp tục được lan tỏa, góp phần bồi đắp ý thức học tập và ý chí phấn đấu trong cộng đồng.

Đền thờ Trạng nguyên Nguyễn Hiền không chỉ là nơi lưu giữ những giá trị lịch sử, văn hóa của một vùng đất hiếu học, mà còn là không gian văn hóa - giáo dục gắn với đời sống cộng đồng, nơi các giá trị truyền thống được duy trì và lan tỏa. Trong dòng chảy hiện đại, khi việc học không chỉ là tiếp thu tri thức mà còn là rèn luyện nhân cách, những giá trị được gìn giữ tại di tích vẫn âm thầm lan tỏa, góp phần định hướng lối sống, hun đúc khát vọng vươn lên bằng con đường học tập, để mỗi thế hệ tiếp nối đều có thêm điểm tựa tinh thần trên hành trình lập thân, lập nghiệp.