Đưa điêu khắc đương đại vào không gian làng nghề truyền thống: Câu chuyện tại Sông Vân Art Space

Mạch nguồn từ đất mẹ

Tháng 3 vừa qua, giữa làng nghề đá truyền thống Ninh Vân, Sông Vân Art Space - một không gian nghệ thuật bên dòng sông Vân thơ mộng (thôn Xuân Phúc, phường Nam Hoa Lư) đã được khai trương cùng với đó là Triển lãm điêu khắc đương đại với chủ đề “Sông Vân” của hai nhà điêu khắc Lê Thị Hiền và Lương Trịnh. Đây là sự kiện nghệ thuật tiêu biểu, đánh dấu sự ra đời của một không gian kết nối các giá trị điêu khắc truyền thống và đương đại tại vùng đất Cố đô. Triển lãm trưng bày hơn 30 tác phẩm tâm huyết, là kết quả của quá trình lao động nghệ thuật nghiêm túc từ hai nghệ sĩ thuộc hai thế hệ khác nhau, cùng gặp nhau ở niềm đam mê mãnh liệt với đá.

Nhà điêu khắc Lê Thị Hiền là người được giới lịch sử nghệ thuật, cũng như giới Điêu khắc Việt Nam và quốc tế kính trọng gọi là “nhân vật bản lề” của điêu khắc đương đại Việt Nam. Bà đóng góp to lớn trong quá trình đổi mới đào tạo nghệ thuật hàn lâm và là một trong những đại diện tiêu biểu của phong cách điêu khắc giản thể.

Ở triển lãm lần này, bà mang đến 15 tác phẩm (như Tháp lớn, Tháp nhỏ, Nếp gấp, Đối xứng vuông...) với các chất liệu cẩm thạch trắng, đá đen, granite. Bà chia sẻ triển lãm này có cơ sở từ quá trình anh Lương Trịnh tổ chức các Workshop và trại sáng tác rất thành công trước đó. Với bà, việc trở lại Ninh Vân là để tiếp nối mạch sáng tác và đam mê với đá. Bà đánh giá cao "hệ sinh thái" làng nghề nơi đây với trang thiết bị và tay nghề thợ đá bậc nhất.

Nhà điêu khắc Lê Thị Hiền nhấn mạnh: "Các giá trị văn hóa, làng nghề truyền thống của Ninh Bình khi được tiếp thêm hơi thở điêu khắc đương đại sẽ trở nên hoàn chỉnh hơn". Dưới góc nhìn của đồng nghiệp, nhà điêu khắc Vương Học Báo bày tỏ sự ngưỡng mộ khi bà có thể xử lý chất liệu đá nặng, cứng một cách "thoải mái, nhẹ nhàng và thanh thoát" như gọt sắn, gọt khoai.

Trong khi đó, nhà điêu khắc Lương Trịnh trình làng 21 tác phẩm trong bộ sưu tập “Bóng núi” được sáng tác hoàn toàn trên chất liệu đá đen. Những hình khối của Lương Trịnh vừa mang hơi thở hiện đại, vừa thấm đẫm linh khí của vùng đá Ninh Bình.

Sinh ra trong gia đình có truyền thống làm nghề điêu khắc đá lâu đời, Lương Trịnh luôn ý thức về “dòng chảy nghề” trong huyết quản. Anh trải lòng: “Sau khi học tập tại Trường Đại học Mỹ thuật Việt Nam, điều đầu tiên tôi nghĩ đến khi quay lại quê hương là sáng tác trên chính chất liệu truyền thống của cha ông”. Bộ sưu tập “Bóng núi” gồm 21 tác phẩm đá đen lần này là cách anh ca ngợi vẻ đẹp Ninh Bình qua ngôn ngữ điêu khắc mới. Với Lương Trịnh, mỗi tác phẩm là sự chắt lọc từ hình ảnh núi non, mây trời và kiến trúc cổ của vùng đất Cố đô.

Nhà điêu khắc Trần Trọng Chi, Giảng viên Khoa Điêu khắc, Trường Đại học Mỹ thuật Việt Nam nhận định: "Lương Trịnh là một ví dụ đặc biệt, khá hiếm về một nhà điêu khắc có thể kết hợp kinh nghiệm truyền thống vào ngôn ngữ hiện đại một cách hoàn hảo như vậy". Trong khi đó, theo nhà phê bình Nguyễn Quân, triển lãm là “một dấu ấn ngoạn mục”. Sự xuất hiện của Sông Vân Art Space tại "thủ phủ" đá Ninh Vân đã mở ra một hướng đi: đưa chất liệu địa phương vươn tầm nghệ thuật quốc tế, để dòng "Sông Vân" nghệ thuật mãi chảy trôi giữa lòng di sản.

“Đánh thức” tiềm năng công nghiệp văn hóa

Vượt ra khỏi một cuộc trưng bày, Sông Vân Art Space đang dần định hình trở thành một điểm kết nối nghệ thuật chuyên nghiệp, mở ra hướng đi mới cho bài toán phát triển kinh tế dựa trên giá trị di sản.

Nghệ sĩ Kù Kao Khải, Chi hội trưởng Chi hội Mỹ thuật Việt Nam tỉnh Ninh Bình khẳng định đây là một “điểm mẫu” cho điêu khắc Việt Nam, nơi các nghệ sĩ có thể tìm thấy sự hỗ trợ tuyệt vời về kỹ thuật xử lý đá. Nhà điêu khắc Vương Học Báo gợi mở tầm nhìn: "Nếu quy mô lớn hơn, trở thành một làng nghệ thuật, nó sẽ hấp dẫn cả nhân loại". Việc biến không gian tư gia thành Art Space chuyên nghiệp chính là yếu tố mới để phát huy truyền thống và lan tỏa giá trị đương đại của Ninh Bình.

Họa sĩ Phạm Hà Hải ví von mô hình này với nghệ thuật chế tác thủy tinh màu tại Venice (Ý). Theo ông, thay vì chỉ sản xuất đại trà, việc đưa vào những biểu đạt nghệ thuật cao sẽ thu hút những nhu cầu "cá biệt", mang lại lợi ích kinh tế đa dạng và bền vững hơn. Đây cũng là cách bảo tồn tài nguyên đá tinh tế nhất: "Biết phối hợp phân bổ và có quan điểm đúng thì ta vừa giữ được tài nguyên mà lại có nhiều lựa chọn phong phú".

Để đánh thức tiềm năng to lớn của Ninh Bình, nhà điêu khắc Vương Học Báo đưa ra công thức chiến lược “5T”: Tạo điều kiện - Tài năng - Tiền bạc - Tâm và Tầm sáng tạo. Ông phân tích, sự tạo điều kiện (bối cảnh và xã hội) là nền tảng đầu tiên và quan trọng nhất. Để nghệ thuật đương đại có thể "sống" được trong lòng làng nghề, cần có sự cởi mở từ phía xã hội và những cơ chế, chính sách từ địa phương. Việc tạo ra các không gian như Sông Vân Art Space chính là bước đi thực tế để tạo bối cảnh lịch sử đương thời cho các nghệ sĩ sáng tạo.

Khi xã hội trân trọng và chính quyền ủng hộ, những mầm non nghệ thuật mới có đất để đâm chồi. Kế đến là tài năng, Ninh Bình cần những tài năng có tư duy vượt giới hạn để làm công nghiệp sáng tạo. Bên cạnh đó, nguồn lực tài chính (từ tư nhân hay các quỹ văn hóa) cũng rất quan trọng, nó là đòn bẩy để hiện thực hóa các ý tưởng quy mô lớn, giúp nghệ sĩ yên tâm cống hiến. Ngoài ra là cái “tâm” và “tầm” của người nghệ sỹ. Tâm ở đây là sự kiên trì bền bỉ trước khó khăn của chất liệu đá, là sự đau đáu với hồn cốt quê hương để tác phẩm có thể chạm đến cảm xúc công chúng. Tầm là tầm nhìn sáng tạo để đưa chất liệu địa phương thoát khỏi sự phổ biến đại trà, tiến tới những chế tác độc đáo hấp dẫn nhân loại.

Triển lãm "Sông Vân" sẽ tiếp tục mở cửa đón khách tham quan tại thôn Xuân Phúc, phường Nam Hoa Lư đến hết ngày 22/8/2026. Dù thời gian trưng bày vẫn còn phía trước, nhưng sự kiện đã sớm mở ra một mạch ngầm sáng tạo mới. Ở đó, những người nghệ sĩ tâm huyết đang bền bỉ như đá, thanh thoát như mây, viết tiếp bản hòa ca cho một vùng di sản đang chuyển mình mạnh mẽ trong kỷ nguyên của công nghiệp văn hóa và sáng tạo.