Nghệ nhân ưu tú Nguyễn Đình Lâu: Nặng lòng với câu hát Trống quân

Hành trình sưu tầm bền bỉ

Nghệ nhân ưu tú Nguyễn Đình Lâu sinh ra, lớn lên ở vùng chiêm trũng Liêm Thuận, nay là xã Thanh Bình. Trong ký ức của ông vẫn còn in đậm cảnh làng quê thời trước, mùa mưa đến, nước ngập tới chân tre, xóm nọ sang xóm kia phải đi bằng thuyền. Từ nhỏ, ông đã được nghe những câu hát trống quân từ các bà, các mẹ trong lúc ru cháu, ru con; từ những người thợ cày, thợ cấy khi làm việc ngoài đồng. Đó chỉ là một vài câu hát bất chợt được cất lên trong lúc mọi người mải mê làm việc nhưng đọng lại trong ông rất nhiều cảm xúc.

Tốt nghiệp phổ thông ông tham gia lực lượng Thanh niên xung phong chống Mỹ cứu nước, sau đó chuyển sang làm công nhân. Năm 1985, về nghỉ mất sức tại quê hương ông nhận thấy, những điệu hát trống quân cổ đã bị mai một, quên lãng, rất ít người biết đến... Sau nhiều đêm trăn trở, suy nghĩ, ông dự định sẽ dành thời gian nghiên cứu, sưu tầm với mong muốn khôi phục lại điệu hát xưa. Cơ hội thực hiện dự định đến khi ông tham gia công tác ở xã và được giao làm cán bộ văn hóa xã. Công việc của cán bộ văn hóa xã giúp ông có cơ hội tìm hiểu, gặp gỡ và trao đổi với những người biết về hát trống quân cổ ở địa phương. Nhận thấy, người biết về hát trống quân cổ không còn nhiều, phần lớn đều là người cao tuổi, vì vậy, tranh thủ ngày nghỉ trên chiếc xe đạp cà tàng ông lặn lội khắp làng trên xóm dưới, đến từng nhà gặp các cụ cao niên để hỏi chuyện, trao đổi, ghi chép... Càng đi sâu vào nghiên cứu, tìm hiểu ông càng cảm nhận được tình người, tình đời, tình yêu quê hương đất nước sâu sắc trong những điệu hát trống quân mượt mà, sâu lắng.

Trò chuyện với chúng tôi, ông Lâu vui vẻ kể: Trong quá trình đi sưu tầm, tôi được nghe câu chuyện hết sức xúc động, thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp, ở Liêm Thuận (cũ) có đôi trai gái yêu nhau. Gia đình hai bên vừa làm lễ bỏ trầu (dạm hỏi) hôm trước, ngày hôm sau lính ở bốt sang càn bắt chàng trai theo và ép anh phải vào lính với lời dụ dỗ “vào lính được ăn cơm no, được mặc quần áo bền đẹp”. Ở làng, cô gái vào du kích, ngày đêm đi tuyên truyền địch vận. Một lần thuyền du kích đi qua bốt địch, nơi có chàng trai bị ép đi lính. Cô gái cất lên câu hát trống quân, “Anh ơi Tổ quốc không thờ/ Anh vác súng giặc đi thờ quan Tây/ Anh ơi mau trở lại đây/ Tổ quốc vẫn đợi em đây vẫn chờ”. Tên trưởng bốt lúc bấy giờ là người cùng quê nên hắn biết rất rõ hoàn cảnh của chàng trai và cô gái, vì vậy, hắn đe dọa “Nếu không hát tao sẽ bắn vỡ sọ”, bắt chàng trai phải hát đối lại cô du kích. Ở vào tình thế hết sức nguy hiểm, vừa để người yêu hiểu được nỗi lòng mình, đồng thời cũng để đối phó lại tên trưởng bốt, chàng trai nhanh trí hát đối lại, trong đó có lồng cách chơi chữ hết sức khéo léo, “Tổ cuốc cũng như tổ cò/ Vì cơm vì áo phải mò đến đây/ Bao giờ Tây nó về Tây/ Bên ấy không gọi bên đây cũng về”. Được biết, người lính ấy sau này đã trốn thoát khỏi đồn địch, trở về với quân du kích... Câu chuyện cảm động về đôi trai gái, về điệu hát trống quân, về tình yêu quê hương đất nước trong từng câu hát là nguồn cảm hứng rất quan trọng và ý nghĩa tiếp thêm động lực cho ông Lâu trong quá trình nghiên cứu, sưu tầm điệu hát này.

Nỗ lực được đền đáp

Hàng chục năm dày công nghiên cứu, sưu tầm, với nỗ lực không mệt mỏi, tình yêu, niềm đam mê và tâm huyết dành cho hát trống quân, ông Lâu đã sưu tầm được 146 bài hát đúm, 98 bài hát đối đáp giao duyên, 18 bài hát địch vận trong thời kỳ chống Pháp 1945-1954… Trong quá trình đi sưu tầm điệu hát, ông Lâu còn nghiên cứu, tìm hiểu về nguồn gốc của hát trống quân, về ngày hội hát trống quân; biết được những nét hay, nét riêng biệt và nét độc đáo chỉ có ở hát trống quân Liêm Thuận. Ông Lâu chia sẻ: Qua nghiên cứu, tìm hiểu, tôi được biết, câu hát trống quân Liêm Thuận bắt nguồn từ câu hát trống canh của những người lính gác trên sông nước. Qua thời gian, trở thành những câu hát trống quân mượt mà, sâu lắng, chan chứa nghĩa tình. Nét độc đáo của hát trống quân Liêm Thuận đó là, có thể hát trên thuyền giữa cánh đồng nước nổi bao la, mênh mông; có thể hát ở những đêm trăng thanh gió mát; có thể hát một mình tự sự; có thể hát đối đáp, nhất là hát đối đáp giao duyên. Hát trống quân Liêm Thuận nhất thiết phải hát bằng câu lục bát trên sáu dưới tám nghiêm chuẩn, dễ nghe, dễ thuộc. Cứ hai âm lại ghép thêm một âm phụ vào để câu hát có 3 âm dài bằng một phách, trùng khít với ba tiếng trống thình - thì - thình. Đặc biệt, "nhạc cụ" trống quân được làm từ chum sành (hoặc vò, vại sành), từ dây thừng, thanh tre... những vật dụng hết sức gần gũi, dễ tìm, dễ làm, dễ sử dụng trong cuộc sống sinh hoạt hằng ngày của người dân nông thôn. Ngoài ra, hát trống quân cổ còn có lối hát chọc cũng rất độc đáo. Hai bên hát chọc vào điểm yếu của đối phương để mọi người tự nhìn nhận lại những sai sót, khuyết điểm của mình để sửa chữa, khắc phục, từ đó thêm đoàn kết, gắn bó, sẻ chia trong cuộc sống hằng ngày...

Năm 2006, được sự quan tâm của cấp ủy chính quyền địa phương; sự nỗ lực, tâm huyết và quyết tâm của những người yêu điệu hát trống quân, câu lạc bộ (CLB) hát Trống quân Liêm Thuận chính thức được thành lập. Từ khi thành lập đến nay, không chỉ bảo tồn, phát huy những làn điệu hát trống quân cổ, CLB còn sáng tác, biểu diễn những tiết mục với nội dung, lời mới dựa trên làn điệu xưa để phục vụ nhiệm vụ chính trị và nhu cầu thưởng thức văn hóa văn nghệ của người dân. Với mong muốn hát trống quân ngày càng được phổ biến rộng rãi, vừa là thành viên nhiệt tình, tích cực, tâm huyết và trách nhiệm với CLB, ông Lâu còn chủ động phối hợp tuyên truyền vận động để đưa hát trống quân vào dạy ở các cấp học của xã Liêm Thuận (cũ) trong những giờ ngoại khóa. Đặc biệt, ông Lâu còn dành thời gian soạn giáo án phù hợp với từng độ tuổi để học sinh có thể dễ dàng tiếp cận với hát trống quân. Với những đóng góp quan trọng trong bảo tồn, phát huy điệu hát trống quân năm 2019 ông Lâu được phong tặng danh hiệu Nghệ nhân ưu tú.

Sau biết bao nỗ lực cố gắng của cộng đồng, các nhà chuyên môn và những cá nhân tâm huyết như ông Lâu, đến nay hát trống quân Liêm Thuận đã được công nhận “Di sản văn hóa phi vật thể Quốc gia” (năm 2023), được nhiều người biết đến. Ông Lâu chia sẻ: Hát trống quân Liêm Thuận đã khẳng định được giá trị, ý nghĩa và tầm quan trọng trong đời sống tinh thần của người dân; được quan tâm bảo tồn, gìn giữ, kế tục và phát huy. Với tôi, đây là niềm vui, niềm hạnh phúc lớn nhất trong hành trình “tìm lại” điệu hát trống quân của quê hương.