Quà tết

Tôi chạy ra giàn trầu, khom người chui vào gầm giàn, nghển cổ quan sát, chọn những lá trầu huơ vàng hái trước. Tôi bắt chước bà, tỉ mỉ rửa sạch từng lá trầu đã hái, rồi lợp vào nhau, vảy cho ráo nước. Mỗi nạm tầm năm lá. Cứ hai nạm là tôi đem vào nhà. Bà tôi dùng dao cẩn thận quai tách mỗi lá trầu ra làm đôi để têm thành hai miếng trầu. Mười lá trầu là hai mươi miếng, bà tôi để trầu đã têm vào cái túi vải ăn dần. Số còn lại sẽ biếu khách.

Trầu của bà tôi lá to, dày và thơm được gọi là trầu mỡ, khác hẳn với loại trầu lá mỏng nhỏ mà dân gian gọi trầu hôi và cũng khác với loại trầu quế lá xanh sẫm thường leo tít lên thân cau mà không cần giàn. Trầu mỡ người ta dùng trong yến tiệc, đám cưới hỏi nên thường xuyên có người tìm mua. Những thứ bà tôi ăn kèm với trầu là vôi, cau, vỏ chay và thuốc lào. Vôi thì do anh em tôi xin của các bác kéo xe trâu chở từ lò về qua đường làng. Ngày xưa, người ta mua vôi củ đã nung chín về tự tôi để trộn vữa xây nhà. Chúng tôi chỉ xin một cục to bằng quả bưởi là tôi đầy cái bình đá và bà ăn trầu nửa năm mới hết. 

Thoạt đầu bà tôi bứt hai cái chót lá chuối, ót lại như cái phễu rồi lồng lên nhau. Sau đó bà để hai cái phễu lá ấy vào lòng cái rổ nhỏ rồi đặt cục vôi nung còn nóng hổi vào đó. Bà lấy nước giếng cho vào ấm nhôm, từ từ rót vào cục vôi cho đến khi vôi bở hết ra thì thôi. Vôi sôi ùng ục khiến bọn tôi đứng xa nhìn vào đầy thích thú. Khi vôi nguội, bà thường nhờ tôi dùng thìa nhỏ múc vôi bón vào bình rồi bà đậy nắp vào để cất đi dùng dần. Mỗi lần cho bình vôi ăn là một lần tôi rèn thêm cho đôi tay mình sự khéo léo.

Cau ăn trầu của bà cũng là từ những cây cau bà trồng trong vườn mà anh tôi đeo tròng vào chân trèo lên hái xuống. Cau để ăn tươi thì có thể non một chút chứ cau để phơi thì phải khi hạt đã đông lại, không non quá mà cũng không già quá. Bà tôi chọn những ngày tháng Mười nắng rát, đêm sương sa để bổ cau phơi. Tôi thấy bà rước vỏ cau rất thuần thục. Quả to bổ sáu, quả bé bổ tám. Bà còn phơi cả phần chũm nữa. Những miếng cau nằm ngửa trên nong, sát vào nhau như những con thuyền nhỏ dưới bến sông. Bà tôi còn rắc lá mần tưới lên trên cau để chống mốc, sau khoảng bốn nắng, cau khô hẳn thì bà cho vào lọ gốm, bịt kín nắp để ăn dần. Ngoài cau ra còn có vỏ cây chay trong vườn nhà. Vỏ cây chay từ rễ đến thân cành đều có thể dùng để ăn trầu thuốc. Nhưng vỏ ở nơi gần cây gốc thường dày và ngon nhất. Bà tôi bảo thế. Bà tôi dùng dao đẽo một khoảng vỏ cây sau đó dùng bùn nhão bó lại để một thời gian, vỏ cây lại tự đùn ra. Bà tôi lại đẽo chỗ khác mà cây chay vẫn tươi tốt và ra quả. Vỏ chay đẽo được bà cạo sạch lớp ngoài cứng, ngâm qua nước cho bớt nhựa rồi cắt nhỏ từng miếng vừa ăn, phơi khô. Bà tôi còn ăn thêm cả thuốc lào nữa. Thường thì sau khi bỏ miếng trầu vào miệng nhai dập rồi bà mới thêm cau, thêm vỏ chay. Sau vài phút cau trầu và vỏ chay quyện vào nhau, bà mở túi bóng lấy ra một nhúm thuốc lào vo lại như hạt ngô. Bà cầm nhúm thuốc đã vo, chà lên những cái răng cửa cho sạch quyết trầu rồi mới bỏ vào miệng nhai cùng miếng trầu. Tôi hỏi tại sao bà làm thế thì bà không trả lời. Tôi đoán bà làm thế cho thuốc lào bớt cay. Đấy là khi bà tôi ăn trầu tự bà têm. Còn khi được ai đó mời trầu hoặc trầu đem về từ đám cưới, bà cẩn thận giở miếng trầu ra, xem lại vôi. Nếu mặn vôi thì bà tôi sẽ lấy bớt vôi ra, nếu nhạt vôi thì sẽ thêm vôi vào, nếu vôi có sạn thì sẽ gạt sạn ra bằng cái đầu nhọn của chìa vôi. Miếng trầu to quá sẽ bỏ bớt lá. Miếng trầu bé quá sẽ thêm một góc lá. Như thế, miếng trầu bà ăn mới vừa vặn và ngon. Là tôi nghĩ thế và tôi có suy nghĩ rằng, miếng trầu là món quà kỳ công nhất của bà nội tôi và các bà, các cụ già trong làng. Nên ai biếu bà cũng "xử lý" lại để ăn chứ không bỏ đi dù bà có cả giàn trầu.

Những năm sương muối đổ dày, bà tôi làm mái lều lá cọ che cho trầu nhưng trầu vẫn trút non hết. Bà tôi vừa tiếc vừa xót, cứ ngẩn ngơ đứng bên giàn trầu mà buồn bã. Không có trầu để ăn, bà tôi cắt một đoạn thân dây trầu nơi cách ngọn trầu khoảng hai gang tay để ăn thay lá. Bà bảo không ngon bằng lá nhưng có còn hơn không. Năm nào đó trời thuận, tháng Chạp, trầu vàng dần nhưng không trút, bà tôi bảo năm nay có trầu ăn Tết rồi. Chúng tôi thấy bà vui thì cũng vui, dù không hiểu gì mấy. 

Qua Tết ông Táo, bà tôi bắc ghế ra giàn trầu, hái xuống một rổ đầy những lá trầu đẹp nhất đem vào nhà. Bà tỉ mỉ ngồi xếp từng kiêu trầu. Mỗi kiêu ba chục lá, dùng một cái lá dong gấp đôi kẹp lấy kiêu trầu. Bà tôi xếp đến chục kiêu trầu như thế vào làn tế và bưng lọ cau khô ra thềm. Bà nghiêng lọ, đổ trầu ra mẹt rồi nhặt lấy những miếng cau đẹp nhất còn nguyên cả hạt khô màu hồng sậm như viên đá đỏ đính vào phần cùi cong cong. Bà tôi cũng chia số cau ấy thành chục gói giấy, mỗi gói hai chục miếng cau khô. Xếp cau vào làn, bà dặn tôi đem cau và trầu đi đưa Tết. 

Thời ấy, ở nông thôn, quà Tết người ta thường biếu nhau là mấy quả cam, cây mía, nải chuối hay ít rau cải ngồng để muối dưa. Bà nội tôi là người nghiện trầu thuốc thì quà Tết của bà dành cho các bà cụ trong làng là trầu và cau. Tất nhiên, những nhà ấy đều không có cau có trầu, ngày thường vẫn xin của bà tôi nhưng Tết thì không ai dám xin nữa, bà tôi biết thế nên biếu. Tôi thường ngậm ngùi nhìn những lá cầu vẹo, rách trên giàn, nhìn những cái chũm cau cứng kếu có cái phần hạt bé tí hoặc những miếng cau đã rơi hạt ra. Tôi biết, bà tôi sẽ ăn những thứ đó.

Tám tuổi tôi đã được đón nhận niềm vinh dự thay bà nội mang quà Tết đi biếu những cụ già mà bà tôi quý trọng trong làng. Nhìn những nụ cười thắm màu quyết trầu, những nụ cười móm mém, những ánh mắt lấp lánh vui mừng khi nhận quà, tôi quên hết cả rét mướt, gió mưa. Người cứ lâng lâng hạnh phúc. Có cụ khen: Trầu nhà bà Hào lúc nào cũng ngon nhất vùng. Quý hóa quá, lại còn cho cả cau nữa. Mà cau năm nay đắt lắm, trầu cũng đắt nữa. Tôi về nhà hỏi bà: "Trầu cau năm nay đắt hả bà?". Bà nội tôi mỉm cười trả lời tôi: "Khi người ta tặng quà cho nhau, không ai để ý đến giá trị món quà đâu, nhất là quà Tết. Cứ làm cho nhau vui là được. Miếng trầu là món quà quý mà. Ai nghiện trầu mới biết".

Tết sắp đến rồi. Hôm qua, ở chợ, nhìn người ta bán trầu không. Tôi nhớ bà nội và những lần thay bà đi đưa quà Tết. Nhớ đến nao lòng!