“Được mùa, mất giá” và bài toán liên kết trong sản xuất lúa gạo (Kỳ 1)

Kỳ 1: Nghịch lý chi phí tăng, giá thu mua giảm

Cuối tháng 5, đầu tháng 6, các địa phương trên địa bàn tỉnh bước vào cao điểm thu hoạch lúa Xuân - vụ sản xuất quan trọng nhất trong năm. Tuy nhiên, trái với kỳ vọng của người nông dân về một mùa vui trọn vẹn, nghịch lý “được mùa, mất giá” lại một lần nữa tái diễn khi giá thóc lúa trên thị trường liên tục sụt giảm mạnh. Ghi nhận tại nhiều cánh đồng, các giống lúa thơm, lúa chất lượng cao hiện chỉ được thương lái thu mua quanh mức 5.500- 6.000 đồng/kg tươi, thậm chí có thời điểm thấp hơn cả giá thành sản xuất, đẩy người trồng lúa vào một vụ mùa nhiều âu lo.

Nỗi buồn bên sân thóc đầy

Ghi nhận thị trường vào ngày 11/6, giá các loại lúa thơm, lúa nếp bán tươi tại ruộng sụt giảm mạnh, chỉ còn dao động xung quanh mức 5.500 - 6.000 đồng/kg. Đối với thóc khô, Bắc thơm số 7 có giá 8.500 - 9.000 đồng/kg; ST25 đạt 8.200 - 8.500 đồng/kg; các loại Tạp giao và Nếp 97 chỉ nằm ở mức 7.000 đồng/kg. Nhiều giống lúa thơm chất lượng cao bị thương lái ép giá thu mua quanh mức hoặc thấp hơn cả giá thành sản xuất.

Tại xã Nghĩa Hưng, không khí ngày mùa bao trùm bởi sự âu lo. Đang tranh thủ nắng phơi thóc vừa gặt xong, bà Vũ Thị Bướm (xóm 7, xã Nghĩa Hưng) buồn rầu chia sẻ: Gia đình cấy 1,7 mẫu giống Nếp Đài Loan và ST25. Sau khi tính toán trừ hết chi phí từ giống, phân bón, thuốc bảo vệ thực vật cho đến tiền thuê cày cấy, hai vợ chồng tính ra chỉ còn lãi đúng 1 tạ thóc để ăn. Giá cả bấp bênh mà chi phí đầu vào lại quá cao như thế này khiến việc tái sản xuất cho vụ sau gặp rất nhiều khó khăn. Người ta cứ hay bảo “lấy công làm lãi” nhưng như thế này thì lãi cũng không mà công cũng chẳng có.

Cùng chung hoàn cảnh, bà Tạ Thị Trang (xóm 7, xã Nghĩa Hưng) ngậm ngùi cho biết thương lái liên tục quay xe, thu mua nhỏ giọt: "Hôm trước thương lái còn hẹn ngày gặt để mua tươi tại ruộng. Nhưng hôm rồi họ lại gọi điện báo tôi cứ gặt rồi phơi khô đi rồi họ mua sau vì hệ thống sấy của họ quá tải rồi. Chính vì vậy, thóc dồn ứ, đầy sân, đầy nhà mà không thể tiêu thụ”.

Chi phí “bóp nghẹt” lợi nhuận

Điểm đáng nói là sự sụt giảm giá lúa diễn ra đúng vào thời điểm chi phí đầu vào tăng cao. Giá xăng dầu, vật tư nông nghiệp, công lao động, dịch vụ cơ giới hóa đều tăng, khiến chi phí sản xuất bị đội lên.

Phân tích về bài toán chi ly này, ông Đinh Văn Trịnh, Chủ tịch HĐQT kiêm Giám đốc HTX nông nghiệp Nghĩa Thái (xã Nghĩa Hưng) xót xa tính toán: Vụ Xuân này, HTX sản xuất 450 ha lúa chất lượng cao, năng suất cao, đạt từ 2 - 2,2 tạ/sào. Tuy nhiên, tổng chi phí sản xuất đầu vào cho một sào lúa (từ làm đất, giống, phân bón, thuốc BVTV, thủy lợi, đến công gặt...) đã bị đội lên tới 1.012.000 đồng.

Trong khi đó, với năng suất đạt 2,2 tạ/sào, nếu bán với mức giá thóc tươi phổ biến tại ruộng là 5.500 đồng/kg, người nông dân chỉ thu về tổng cộng 1.210.000 đồng/sào. Sau khi trừ đi hơn 1 triệu đồng chi phí đầu vào, phần chênh lệch còn lại là rất thấp. Ông Trịnh khẳng định, nếu tính chi ly cả công lao động tự có của người dân bỏ ra trong suốt vụ mùa thì người sản xuất đối mặt với nguy cơ thua lỗ. Thậm chí, tại một số thời điểm thu hoạch gặp thời tiết mưa giông, không phơi sấy được, người dân bị ép giá thóc tươi xuống còn 5.000 đồng/kg, khiến biên độ lợi nhuận càng bị bóp nghẹt.

Không dừng lại ở những khó khăn của vụ Xuân, ông Đinh Văn Trịnh đưa ra những dự báo rất cụ thể về áp lực tài chính đối với người nông dân ngay đầu vụ Mùa tới, khi xu hướng tăng giá của các yếu tố đầu vào vẫn chưa có dấu hiệu hạ nhiệt: Công làm đất, dự kiến sẽ điều chỉnh tăng từ 100.000 đồng/sào lên 110.000 đồng/sào (tăng 10.000 đồng/sào). Giá phân bón tổng hợp, dự kiến tăng từ mức 290.000 đồng/sào lên khoảng 320.000 - 340.000 đồng/sào.

Giá đạm: Đây là mặt hàng có sự biến động mạnh nhất. Vụ Xuân vừa qua, giá đạm chỉ ở mức 14.500 đồng/kg. Tuy nhiên, ngay từ đầu vụ Mùa, HTX đã phải nhập vào với giá gần 18.000 đồng/kg. Sau khi cộng các chi phí vận chuyển và quản lý, giá đến tay bà con nông dân sẽ phải nằm ở mức 18.500 đồng/kg.

Trước thực trạng giá các loại vật tư, nhiên liệu liên tục lập mặt bằng giá mới trong khi giá lúa vẫn neo ở mức thấp, Giám đốc HTX Nghĩa Thái bày tỏ sự lo ngại sâu sắc về việc một bộ phận nông dân sẽ không còn động lực canh tác, dẫn đến nguy cơ bỏ ruộng hoang hiện hữu tại địa phương.

Theo các chuyên gia và thương lái, có nhiều nguyên nhân cộng hưởng dẫn đến sự sụt giảm này: Đầu tiên là áp lực từ thị trường quốc tế. Sự quay trở lại mạnh mẽ của Ấn Độ vào thị trường xuất khẩu lúa gạo đã làm gia tăng đáng kể nguồn cung toàn cầu, đẩy giá gạo xuất khẩu bình quân đi xuống. Đồng thời, các thị trường nhập khẩu lớn như Philippines hay một số nước châu Phi hạn chế thu mua do nguồn cung nội địa ổn định. Thứ hai là do chi phí logistics gia tăng. Cước vận tải biển tăng cao cùng chi phí nhiên liệu biến động buộc các doanh nghiệp xuất khẩu phải hạ giá mua vào để cân đối tài chính. Ngoài ra, việc các địa phương đồng loạt thu hoạch khiến lượng thóc dồn về thị trường quá lớn cùng một lúc, tạo áp lực lên giá thu mua.