Kiến tạo chuỗi giá trị cây trồng mới: Lời giải cho nông nghiệp thích ứng

Tại Ninh Bình - nơi có các tiểu vùng sinh thái đa dạng từ vùng bán sơn địa đến đồng bằng, đề tài khoa học cấp tỉnh: “Nghiên cứu phát triển một số giống đậu đỗ mới góp phần tăng thu nhập trên đơn vị diện tích và chuyển đổi cơ cấu cây trồng tại tỉnh Ninh Bình” do Công ty CP Xuất nhập khẩu và Công nghệ Phúc Hưng chủ trì, phối hợp cùng Trung tâm Nghiên cứu và Phát triển Đậu đỗ và các cơ quan chuyên môn tại địa phương thực hiện từ năm 2025, đã công bố những “quả ngọt” thực tiễn từ vụ xuân 2026.

Khi gen chịu nhiệt, chịu hạn “hóa giải” thời tiết cực đoan

Nhiều năm qua, ngành sản xuất đậu đỗ trong nước luôn rơi vào tình trạng nghịch lý: nhu cầu tiêu dùng nội địa và chế biến xuất khẩu vô cùng lớn nhưng sản lượng sản xuất trong nước mới chỉ đáp ứng được một phần rất nhỏ, phần còn lại phụ thuộc hoàn toàn vào nguồn nhập khẩu. Nguyên nhân cốt lõi là do người dân chủ yếu canh tác các giống địa phương lâu đời đã bị lẫn tạp, thoái hóa, năng suất thấp và khả năng chống chịu sâu bệnh kém.

Để tháo gỡ "nút thắt" này, các nhà khoa học thuộc Trung tâm Nghiên cứu và Phát triển Đậu đỗ đã tìm kiếm giải pháp từ chương trình hợp tác Nghị định thư về trao đổi nguồn gen các giống nông nghiệp giữa Việt Nam và Cuba. Qua nhiều năm kiên trì chọn lọc các cá thể điển hình nhằm thích ứng với điều kiện sinh thái mới, hai giống đậu ưu tú đã được công nhận lưu hành và đưa vào ứng dụng thực tiễn tại Ninh Bình: giống đậu đũa ngồi chịu nhiệt ĐRV18 và đậu đen xanh lòng ĐEV19.

Sự xuất hiện của bộ đôi này được ví như một "luồng gió mới" hóa giải các bất thuận của thời tiết cực đoan. Giống đậu đen xanh lòng ĐEV19 ghi điểm tuyệt đối bằng việc sở hữu tới 11 chỉ thị liên quan đến gen chịu hạn (cao vượt trội so với các giống bản địa khác chỉ có 3-5 chỉ thị). ĐEV19 thích ứng cực rộng, cây sinh trưởng thân lá vừa phải, chín rất tập trung giúp giảm thiểu rủi ro thiên tai và áp lực thu hoạch giàn trải.

Ở phân khúc rau ăn quả chịu nhiệt, giống đậu rau ngồi ĐRV18 lại là một đột phá mang tính độc nhất vô nhị. Khác với đặc tính sinh trưởng vô hạn của các dòng đậu leo truyền thống bắt buộc phải tốn chi phí làm giàn, ĐRV18 mang gen sinh trưởng hữu hạn. Cây chỉ phát triển đến một chiều cao nhất định, mọc thành từng bụi thấp kiên cường. Đặc tính này không chỉ giúp cây đứng vững trước giông lốc mà còn trực tiếp giải quyết bài toán thiếu hụt và già hóa lực lượng lao động tại nông thôn khi cắt giảm được toàn bộ chi phí vật tư lẫn công lao động bắc giàn leo.

Minh chứng thực tiễn từ vụ xuân 2026

Không chỉ dừng lại ở phòng thí nghiệm, quá trình tiếp nhận, khảo nghiệm, theo dõi, đánh giá 2 giống đậu này tại Ninh Bình từ vụ mùa năm 2024 đến nay cho thấy sự thích ứng tuyệt vời với đồng đất, khí hậu, tập quán canh tác của địa phương.

Chúng tôi về vùng đất bán sơn địa Nho Quan nơi người dân vẫn gọi vui là nơi “chó ăn đá, gà ăn sỏi” giữa những ngày hè chói chang cuối tháng 6 và cảm nhận rõ niềm phấn khởi của người nông dân khi tiếp nhận tiến bộ kỹ thuật mới. Trên cánh đồng màu của Hợp tác xã dịch vụ nông nghiệp xã Nho Quan, một màu xanh thẫm, mơn mởn của giống đậu rau ngồi ĐRV18 trải dài hút tầm mắt. Những luống đậu chỉ cao ngang đầu gối nhưng quả chĩa lên tua tủa, vỏ quả nhẵn bóng, màu xanh non mập mạp. Trải qua giai đoạn nắng nóng gay gắt kéo dài ở giữa và cuối vụ, cánh đồng đậu vẫn thể hiện sức sống mãnh liệt, tán lá đan dày giữ ẩm cho đất.

Lách tay qua những chùm quả dày đặc, ông Bùi Văn Hào, Giám đốc HTX dịch vụ nông nghiệp Nho Quan phấn khởi chia sẻ: "Trước đây, khu vực này ở vụ hè chủ yếu trồng các cây truyền thống như ngô, lạc hoặc bỏ hoang vì đất cao, giữ ẩm kém, trồng cây gì cũng chịu nhiệt không nổi. Khi tiếp nhận giống đậu rau ngồi ĐRV18 này, ban đầu bà con cũng e dè nhưng đến nay thì ai cũng phục. Cây phát triển khỏe vô cùng, thời gian từ lúc gieo đến thu hoạch chỉ khoảng hơn hai tháng, quả ăn lại giòn, ngọt và dày thịt. Năng suất thực thu trên cánh đồng mô hình liên kết 4 ha của chúng tôi đạt tới 26,1 tấn quả tươi trên mỗi héc-ta. Với giá bán ổn định, mỗi héc-ta đậu rau ngồi mang về doanh thu 261 triệu đồng, sau khi trừ toàn bộ chi phí hạt giống, phân bón và công lao động, người dân có khoản lãi thuần lên tới hơn 217 triệu đồng. Đây là mức thu nhập hiếm có trên mảnh đất này".

Đang nhanh tay phân loại những sọt đậu rau tại bờ, Bùi Thị Hảo, thôn Liêu Thượng, xã Nho Quan phấn khởi bộc bạch: "Thú thật, lúc đầu khi nghe cán bộ giới thiệu giống đậu đũa mới này không cần làm giàn, nông dân chúng tôi ai cũng nửa tin nửa ngờ. Xưa nay có ai trồng đậu đũa mà lại không phải cắm giàn cho nó leo đâu. Thế nhưng đến khi cây mọc, cứ thế lớn lên thành từng bụi, ra hoa kết quả đồng loạt thì chúng tôi mê luôn. Đỡ hẳn được bao nhiêu công làm giàn mệt nhọc, mà ruộng lại thoáng, rất dễ đi lại chăm sóc, bẻ quả. Thời tiết vụ Xuân vừa rồi nắng nóng, khô hạn hanh hao thế mà cây vẫn xanh khỏe, quả ra đều, thu hái lứa nào ra lứa nấy. Thích nhất là từ lúc trồng đến giờ hầu như chúng tôi chưa phải phun một giọt thuốc bảo vệ thực vật nào vì cây cực kỳ ít sâu bệnh, rau bẻ ra ăn tại ruộng cũng thấy an tâm".

Rời vùng bán sơn địa Nho Quan, mô hình liên kết sản xuất giống đậu đen xanh lòng ĐEV19 tại HTX Nông sản Hiệu Nguyễn (phường Tây Hoa Lư), các lứa quả chuyển màu đồng đều, chín tập trung giúp việc thu hái thuận lợi. Vụ Xuân 2026, mô hình triển khai thực tế 1 héc-ta đạt năng suất hạt khô rất cao, đạt 1,5 tấn/ha. Nhờ thời gian sinh trưởng ngắn (khoảng 80 ngày) và đặc tính thân đứng, không đổ ngã, chi phí nhân công chăm sóc giảm đi rõ rệt. Với giá bán thương phẩm 50.000 đồng/kg, mô hình mang lại doanh thu 75 triệu đồng và lợi nhuận thuần đạt hơn 40,6 triệu đồng trên mỗi héc-ta, hoàn toàn vượt trội so với các giống đậu đen bản địa cũ.

Cái bắt tay "4 nhà" và đích đến bền vững

Thành công mang tính bước ngoặt của đề tài không thuần túy nằm ở những con số năng suất, mà nằm ở tư duy tích hợp giữa liên kết chuỗi giá trị và bảo vệ hệ sinh thái nông nghiệp. Mô hình đã khơi thông dòng chảy liên kết chặt chẽ giữa Nhà khoa học, Nhà quản lý, Doanh nghiệp và Nhà nông.

Ở góc độ doanh nghiệp dẫn dắt chuỗi giá trị, ông Nguyễn Văn Mạnh, Phó Giám đốc Công ty Cổ phần xuất nhập khẩu và công nghệ Phúc Hưng, Chủ nhiệm đề tài, khẳng định: "Một giống cây dù có tốt đến mấy ở quy mô phòng thí nghiệm nhưng nếu tổ chức sản xuất manh mún và không có đầu ra ổn định thì nông dân vẫn sẽ quay lưng. Với vai trò là đơn vị chủ trì đề tài, Phúc Hưng đặt bài toán kinh tế và thị trường làm trọng tâm. Ngay từ đầu vụ Xuân 2026, công ty đã giới thiệu, kết nối với một số doanh nghiệp để bao tiêu sản phẩm trực tiếp với các HTX nhằm tránh rủi ro “được mùa mất giá”. Thực tế chứng minh hướng đi này hoàn toàn đúng đắn khi tạo ra vùng nguyên liệu chất lượng cao, đồng đều, đồng thời chứng minh được biên lợi nhuận vượt trội từ 5% đến 10% so với phương thức canh tác cũ. Đặc biệt, giá hạt giống ĐRV18 và ĐEV19 chọn tạo trong nước chỉ bằng 60% đến 70% giá giống nhập ngoại, mang lại lợi thế cạnh tranh rất lớn".

Dưới góc độ cơ quan quản lý, ông Lã Quốc Tuấn, Phó Chi cục trưởng Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật tỉnh Ninh Bình nhận định: "Qua gần 2 năm theo dõi và đánh giá kỹ lưỡng, chúng tôi nhận thấy hai giống đậu đỗ mới này sở hữu những ưu thế vượt trội mang tính chiến lược trong bối cảnh biến đổi khí hậu. Khả năng thích ứng rộng, chịu nhiệt, chịu hạn tốt và khung thời vụ linh hoạt cho phép người dân bố trí sản xuất vào các giai đoạn giáp vụ, giúp nâng cao giá trị thương mại khi nguồn cung rau màu trên thị trường khan hiếm. Kết quả từ các mô hình liên kết tại Nho Quan hay Tây Hoa Lư chính là cơ sở thực tiễn vững chắc để Chi cục và các cơ quan chuyên môn hoàn thiện quy trình kỹ thuật, từ đó tham mưu cho tỉnh định hướng nhân rộng sản xuất hàng hóa tập trung, gắn với liên kết chuỗi bao tiêu bền vững".

Không chỉ mang lại giá trị kinh tế, mô hình liên kết này còn mang lại lợi ích sinh thái quý giá cho đất đai. Các nhà khoa học đã chứng minh: Các nốt sần trên bộ rễ của các loại cây họ đậu chính là những u bướu cộng sinh tuyệt vời với vi khuẩn Rhizobium. Chúng hoạt động bền bỉ như những nhà máy phân đạm sinh học tí hon, tổng hợp đạm tự nhiên từ khí trời để làm giàu cho đất. Khi đưa hai giống đậu này vào công thức luân canh, xen canh, chúng giúp đất tơi xốp, cân bằng dinh dưỡng và để lại lượng sinh khối hữu cơ rất lớn. Thực tế cho thấy, các loại cây trồng canh tác ở vụ sau trên nền đất này đều sinh trưởng khỏe hơn, giảm tới 30% lượng phân bón hóa học và cắt đứt hoàn toàn vòng đời của các loại sâu bệnh hại lưu tồn trong đất".

Cộng hưởng từ các yếu tố trên, mô hình đem lại một "lợi ích kép": Người nông dân vừa giảm được chi phí phân bón, thuốc bảo vệ thực vật cho các vụ sau, vừa tạo ra những nông sản an toàn vệ sinh thực phẩm cho cộng đồng, giảm thiểu tối đa tác động tiêu cực đến môi trường.

Nhìn lại hành trình từ những luống đậu khảo nghiệm đầu tiên cho đến những cánh đồng trĩu quả hôm nay, có thể khẳng định đề tài đã xây dựng được một cơ sở khoa học và thực tiễn vững chắc cho việc chuyển đổi cơ cấu cây trồng tại địa phương. Trong bối cảnh tỉnh Ninh Bình sau khi hợp nhất địa giới hành chính sở hữu quỹ đất nông nghiệp lớn cùng nhiều tiểu vùng khí hậu đa dạng, việc bổ sung ĐRV18 và ĐEV19 vào cơ cấu rau màu là một bước đi mang tính chiến lược.

Dự kiến trong thời gian tới, khi quy trình kỹ thuật được chuẩn hóa, ngành nông nghiệp địa phương sẽ từng bước nhân rộng diện tích hướng tới quy mô tập trung. Đó không chỉ là câu chuyện mở rộng một diện tích trồng trọt, mà là hành trình xây dựng một nền nông nghiệp xanh, thích ứng dẻo dai với biến đổi khí hậu, nâng cao giá trị trên từng đơn vị diện tích.