Cánh đồng không dấu chân người - cuộc chuyển đổi mạnh mẽ của nông dân hướng tới nền nông nghiệp hiện đại

Trên cánh đồng rộng hàng chục héc-ta, những dấu chân từng in dày trên ruộng bùn đang dần biến mất, nhường chỗ cho máy móc, công nghệ và một phương thức sản xuất hoàn toàn khác. Từ những cánh đồng nhỏ lẻ, phụ thuộc vào sức người, nông nghiệp Ninh Bình đang chuyển mình theo hướng sản xuất hàng hóa quy mô lớn, cơ giới hóa đồng bộ. Và phía sau sự “vắng bóng” của người nông dân trên đồng ruộng lại là câu chuyện về một cuộc chuyển đổi mạnh mẽ của nông thôn trong hành trình đi tới nền nông nghiệp hiện đại.

Những năm gần đây, sản xuất trên đồng ruộng của tỉnh có nhiều chuyển biến tích cực theo hướng nâng cao giá trị. Các mô hình cánh đồng lớn tiếp tục giữ vai trò quan trọng trong tiến trình tái cơ cấu nông nghiệp, góp phần mở rộng quy mô sản xuất, thúc đẩy liên kết chuỗi giá trị. Đồng thời, tạo điều kiện tăng cường ứng dụng khoa học công nghệ. Sản xuất lúa và cây trồng đảm bảo theo đúng khung thời vụ. Toàn tỉnh hiện xây dựng được gần 200 “Cánh đồng lớn” với diện tích trên 7.000 ha; hình thành các mô hình chuỗi liên kết sản xuất - tiêu thụ lúa gạo chất lượng cao, lúa giống; mô hình sản xuất theo hướng hữu cơ, thực hiện truy xuất nguồn gốc các sản phẩm chủ lực gắn với xây dựng vùng nguyên liệu. Canh tác lúa tiết kiệm nước trên hơn 6.000 ha góp phần giảm phát thải CH₄, tương đương 4-5 tấn CO₂/ha/năm. Năng suất lúa bình quân toàn tỉnh đạt trên 120 tạ/ha/năm. Đặc biệt, 2 sản phẩm gạo đạt OCOP 5 sao Quốc gia (gồm: gạo sinh thái ruộng rươi, Gạo sạch 999 của Công ty TNHH Toản Xuân, xã Vạn Thắng). Kết quả đạt được có đóng góp rất lớn từ đẩy mạnh áp dụng cơ giới hóa vào các khâu sản xuất trên đồng ruộng. Đây được xác định là xu thế tất yếu trong phát triển sản xuất giai đoạn mới.

Để thúc đẩy đưa cơ giới hóa đồng bộ vào đồng ruộng, từ nhiều năm trước các tỉnh Nam Định, Ninh Bình, Hà Nam (cũ) đều có cơ chế hỗ trợ cho người dân mua các loại máy nông nghiệp. Như tại tỉnh Hà Nam (cũ), từ năm 2011 thực hiện chương trình xây dựng nông thôn mới, tỉnh đã hỗ trợ mua máy nông nghiệp (máy cày, máy cấy, máy gặt đập liên hợp…). Để đáp ứng yêu cầu sản xuất giai đoạn mới, Nghị quyết 03/2022 HĐND tỉnh Hà Nam (cũ) về quy định chính sách hỗ trợ sản xuất nông nghiệp và phát triển nông thôn trên địa bàn cho các loại máy, gồm: Máy cấy, giàn máy gieo mạ khay, máy cuộn rơm, máy bay điều khiển từ xa (phun phân bón, thuốc bảo vệ thực vật). Đồng thời, triển khai Đề án phát triển mạ khay, cấy máy giai đoạn 2021 - 2023, hỗ trợ các tổ hợp, HTX chuyên ngành làm dịch vụ mạ khay, cấy máy dàn máy gieo mạ khay và hơn 20 nghìn khay mạ/cơ sở, HTX.

Từ những chính sách phù hợp nông dân các địa phương trong tỉnh đã mạnh dạn đầu tư các loại máy móc cơ giới phục vụ sản xuất trên đồng ruộng. Tại các địa phương cho thấy, nhiều HTX, tổ hợp… chuyên ngành làm dịch vụ máy nông nghiệp đã được hình thành và hoạt động hiệu quả. Tại xã Tân Thanh đã thành lập được HTX dịch vụ và thương mại Tân Phong, đầu tư 2 giàn máy gieo mạ khay, 50 nghìn khay mạ và 5 máy cấy cỡ lớn làm dịch vụ mạ khay cấy máy trong xã và một số địa phương khác trong tỉnh. Để phục vụ sản xuất đa dạng và đồng bộ hơn, anh Phạm Văn Hướng, phường Đông Hoa Lư, Chủ nhiệm Câu lạc bộ Đại Điền đã bỏ ra hơn 4 tỷ đồng đầu tư máy nông nghiệp. Hiện anh Hướng có tổng số 16 máy các loại, gồm: Máy cày, máy gieo mạ khay, máy cấy máy gặt đập liên hợp, máy bay điều khiển từ xa, máy cuộn rơm. Theo anh Phạm Văn Hướng: Các loại máy nông nghiệp được lựa chọn đầu tư theo xu hướng phát triển cơ giới hóa đồng bộ trên đồng ruộng. Máy móc của anh hiện nay có thể thực hiện dịch vụ khép kín các khâu sản xuất ở 2 vụ lúa. Mỗi vụ sản xuất, anh đảm nhận phục vụ cho khoảng gần 300 ha lúa, cơ bản theo mô hình cơ giới hóa đồng bộ.

Ông Đặng Phan Sơn, Chi cục trưởng Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật (Sở Nông nghiệp và Môi trường) cho biết: Hiện nay. các loại máy móc phục vụ sản xuất trên đồng ruộng tăng mạnh về số lượng, đa dạng chủng loại, có năng suất hoạt động cao. Nhiều Hợp tác xã (HTX) chuyên ngành, tổ hợp tác, cá nhân đã mạnh dạn đầu tư máy nông nghiệp làm dịch vụ trên đồng ruộng. Hướng đi này giúp đẩy mạnh quá trình đầu tư máy móc thiết bị vào các khâu sản xuất.

Từ việc đẩy mạnh đầu tư máy nông nghiệp giới đã tạo điều kiện hình thành những mô hình “cánh đồng không dấu chân người”. Nông dân có ruộng không còn phải trực tiếp xuống đồng, thay vào đó máy móc cơ giới đã đảm nhận các khâu sản xuất. Chủ trương công nghiệp hóa hiện đại hóa nông nghiệp của Đảng, Nhà nước đang dần được hình thành.

Cơ giới hóa trên đồng ruộng được đẩy mạnh, tại các địa phương trong tỉnh đã hình thành nhiều “Cánh đồng không dấu chân người”. Điển hình, Câu lạc bộ (CLB) Đại điền, Khu vực phía Nam tỉnh, hiện có 50 thành viên, tập trung ruộng đất sản xuất trên tổng diện tích 1.000 ha, áp dụng cơ giới hóa đồng bộ trên 80% diện tích. Những “ông chủ đất” hiện nay không phải thuê nhân công, thay vào đó cùng liên kết sản xuất bằng máy móc cơ giới. Kể cả khâu vận chuyển, bảo quản sau thu hoạch được xe vận tải lớn ra chở thóc tận đầu ruộng đưa về các doanh nghiệp thu mua làm công đoạn sấy trên lò công suất lớn. Như anh Phạm Văn Hướng, Chủ nhiệm CLB Đại Điền đang sản xuất trên tổng diện tích 170 ha lúa đều áp dụng cơ giới hóa đồng bộ.

Cũng như nhiều địa phương, thôn Đức Hòa, Hợp tác xã dịch vụ nông nghiệp Bắc Tân (xã Thanh Lâm) đang đẩy mạnh đưa cơ giới hóa đồng bộ vào đồng ruộng, tạo ra “cánh đồng không dấu chân người”. Từ khâu làm đất, bơm nước, thu hoạch bằng máy… trên cánh đồng của thôn đều được máy móc thay thế lao động thủ công. Từ vụ xuân 2025, được sự hỗ trợ của Trung tâm Khuyến nông (Sở Nông nghiệp và Môi trường), thôn Đức Hòa đã xây dựng mô hình cơ giới hóa đồng bộ trên diện tích 21 ha, nằm trong cánh đồng mẫu thuộc thôn Đức Hòa. Mô hình được áp dụng cơ giới hóa ở tất cả các khâu từ làm đất, gieo cấy, đến bón phân, phun thuốc bảo vệ thực vật (BVTV) và thu hoạch. Trong đó, một số khâu mới được đưa vào áp dụng, như: Bón phân, phun thuốc BVTV bằng máy bay điều khiển từ xa... Vào vụ sản xuất, người dân có ruộng trên cánh đồng cơ giới hóa đồng bộ không còn phải lo bố trí lao động xuống đồng như trước đây. Mọi khâu sản xuất đều do thôn và tổ dịch vụ cơ giới được thuê đảm nhận. Vào vụ sản xuất, thôn đứng ta ký hợp đồng với các chủ máy cho từng công đoạn sản xuất, đảm bảo chất lượng.

Qua đánh giá, mô hình cơ giới hóa đồng bộ tại thôn Đức Hòa đã thể hiện rõ được ưu điểm vượt trội so với làm thủ công. Như khâu gieo cất bằng máy máy, giúp giảm khoảng 10 - 15% lượng giống (do mật độ cấy thưa) cây lúa sử dụng hiệu quả ánh sáng mặt trời, hạn chế sâu bệnh so với phương pháp sản xuất lúa thông thường. Việc dùng máy bay điều khiển từ xa bón phân và phun thuốc BVTV đảm bảo độ đồng đều, phòng trừ sâu, bệnh đạt hiệu quả cao, thu gom triệt để vỏ bao, bì đựng thuốc BVTV... Năng suất lúa trong mô hình cơ giới hóa đồng bộ cao hơn khoảng 7 - 10% ngoài mô hình. Theo tính toán, lợi nhuận thu được từ mô hình cao hơn 10 - 12% ngoài mô hình chỉ áp dụng 1 phần cơ giới hóa (Chủ yếu khâu làm đất và thu hoạch).

Qua số liệu tổng hợp của Sở Nông nghiệp và Môi trường, trong hơn 130 nghìn ha đất lúa của tỉnh tỷ lệ cơ giới hóa khâu làm đất đạt 100%, khâu gieo cấy 25%, phun thuốc bảo vệ thực vật bằng máy bay nông nghiệp 5%, thu hoạch 96%. Các địa phương trong tỉnh đã hình thành được 200 cánh đồng lớn, có tổng diện tích trên 7.000 ha. Hình thành những “cánh đồng không dấu chân người” giúp thay đổi tư duy, nhận thức, cách làm trong sản xuất của người dân. Suy nghĩ sản xuất nông nghiệp tận dụng lao động để “lấy công làm lãi” dần được loại bỏ, thay thế bằng sản xuất tập trung quy mô lớn bằng máy móc, công nghệ. Đây là điều kiện thuận lợi để lao động nông nghiệp chuyển dịch sang các lĩnh vực khác, như: Công nghiệp, thương mại, dịch vụ. Theo ước tính của nhiều địa phương, tỷ lệ lao động sản xuất nông nghiêpj hiện chỉ còn khoảng 30 40%, đều là lao động cao tuổi (phần lớn từ 50 tuổi trở lên). Kinh tế của người dân có sự thay đổi đáng kể khi nguồn thu nhập hiện nay đã đa dạng, không còn chỉ trông chờ vào đồng ruộng.

Mục tiêu của tỉnh giai đoạn 2025-2030, nông nghiệp phát triển theo hướng xanh, sinh thái, thông minh, bền vững. Việc đưa cơ giới hóa đồng bộ tạo ra những “cánh đồng không dấu chân người” góp phần thực hiện nhiệm vụ đề ra. Theo đó, nông nghiệp truyền thống được chuyển sang nông nghiệp sinh thái đa giá trị với vai trò, chức năng ngày càng quan trọng như: Bảo vệ môi trường, thích ứng với biến đổi khí hậu, tạo ra môi trường cảnh quan cho phát triển đô thị sinh thái, du lịch nông nghiệp, nông thôn… Sản xuất nông nghiệp của tỉnh đến năm 2030 phấn đấu đưa giá trị sản xuất trên 1 ha đất canh tác đạt 220 triệu đồng/ha/năm.

Tuy nhiên, trong quá trình đưa cơ giới hóa vào đồng ruộng vẫn còn khá nhiều khó khăn, hạn chế. Cụ thể, sản xuất trên đồng ruộng tại các địa phương còn manh mún, tình trạng trên 1 cánh đồng có đến cả trăm hộ sản xuất vẫn tồn tại. Trong khi, để đưa cơ giới hóa vào đồng ruộng, nhất là những khâu mới (gieo cấy, phun thuốc bảo vệ thực vật) cần phải được tổ chức sản xuất cùng giống, cùng trà, cùng quy trình chăm sóc. Một bộ phận người dân mới tính chi phí trước mắt, chưa tính hiệu quả lâu dài, so sánh chi phí dịch vụ của một số khâu cơ giới hóa cao, trong khi làm thủ công có thể tận dụng theo hướng “lấy công làm lãi” truyền thống. Công tác điều hành tại nhiều nơi chưa thực sự làm tốt công tác quy hoạch vùng, tổ chức sản xuất. Việc tuyên truyền để người dân thấy rõ hiệu quả của việc áo dụng máy móc cơ giới vào đồng ruộng; công tác tổ chức sản xuất còn hạn chế. Một vấn đề nữa, chi phí đầu tư máy nông nghiệp vẫn còn khá cao với nhiều người dân, trong khi thời gian làm dịch vụ của mỗi vụ ngắn (nếu làm tại chỗ chỉ khoảng 15 ngày/vụ)…

Để có thể đẩy nhanh cơ giới hóa đồng bộ vào đồng ruộng, tạo ra những “cánh đồng không dấu chân người” rất cần có những giải pháp đồng bộ. Trong đó, đẩy mạnh công tác tuyên truyền đến người dân về lợi ích, hiệu quả khi sử dụng dịch vụ cơ giới hóa vào các khâu sản xuất. Từ đó, tạo ra những cánh đồng cùng giống, cùng trà, cùng quy trình chăm sóc thuận lợi cho máy móc cơ giới phục vụ. Khuyến khích người dân có năng lực, nhu cầu tập trung ruộng đất, hình thành những cánh đồng lớn áp dụng cơ giới hóa đồng bộ. Xây dựng các HTX, tổ hợp tác chuyên ngành dịch vụ máy nông nghiệp, có cơ chế phù hợp hỗ trợ đầu tư máy móc phục vụ sản xuất. Đối với các HTX dịch vụ nông nghiệp, nâng cao hơn nữa vai trò trong tổ chức sản xuất, quy hoạch vùng đưa máy móc cơ giới vào các khâu sản xuất.

Để đạt được mục tiêu đề ra, yếu tố quan trọng đẩy mạnh áp dụng cơ giới hóa đồng bộ vào đồng ruộng, hình thành vùng sản xuất hàng hóa theo chuỗi giá trị... Mô hình “Cánh đồng không dấu chân người” được mở rộng góp phần thúc đẩy phát triển, nâng cao giá trị sản xuất nông nghiệp.