Bảo tồn và phát huy giá trị của Bảo vật quốc gia ở chùa Long Đọi Sơn

Chùa Đọi Sơn còn có tên gọi khác là Long Đọi Sơn, nằm trên đỉnh núi Đọi Sơn. Nơi đây vốn là đại danh lam kiêm hành cung thời Lý. Chùa nằm trên thế đất Cửu Long, bởi hình thế núi Đọi trông xa giống như một con rồng đất nằm phục giữa vùng đồng bằng chiêm trũng, đầu nhô cao hướng về phía Thăng Long. Theo sử sách, chùa Long Đọi Sơn do Vua Lý Thánh Tông (trị vì từ năm 1054-1072) và Vương phi Ỷ Lan chủ trì xây dựng từ những năm 1054-1058. Ban đầu chùa được xây dựng với quy mô nhỏ. Đến năm 1118, Vua Lý Nhân Tông (1072-1127) tiếp tục tôn tạo và xây bia bảo tháp Sùng Thiện Diên Linh (với ý nghĩa cầu thiện) hoàn thành vào năm 1121.

Ngoài bia Sùng Thiện Diên Linh, chùa Long Đọi Sơn còn lưu giữ nhiều hiện vật quý giá khác, đặc biệt là bộ tượng Kim Cương với 6 pho tượng thần hộ vệ có niên đại thời Lý và được điêu khắc nổi trên đá theo kiểu phù điêu. Mỗi pho tượng được tạc từ đá sa thạch nguyên khối, kích thước gần bằng người thật, với phong thái uy nghi, khỏe khoắn, trang phục kiểu võ quan và tay cầm kiếm chống trước bụng, thể hiện quy mô, vị thế đặc biệt quan trọng của chùa trong đời sống tôn giáo, chính trị. Đây là nguồn tư liệu gốc có giá trị quan trọng trong nghiên cứu lịch sử Phật giáo, tư tưởng, tín ngưỡng của người Việt. Không chỉ mang giá trị lịch sử, văn hóa, bộ tượng còn được xem là đỉnh cao của nghệ thuật điêu khắc đá thời Lý.

Thượng tọa Thích Thanh Vũ, Phó Trưởng Ban Trị sự Giáo hội Phật Giáo Việt Nam tỉnh, Viện chủ tổ đình chùa Long Đọi Sơn cho biết: Các pho tượng là những di vật gốc vô cùng quý hiếm của Phật giáo và nghệ thuật điêu khắc thời Lý, gắn liền trực tiếp với lịch sử hình thành và phát triển của chùa cũng như bảo tháp Sùng Thiện Diên Linh - công trình tiêu biểu do triều đình nhà Lý xây dựng. Đây là biểu trưng cho sức mạnh chính nghĩa, tinh thần bảo vệ Phật pháp, răn đe cái ác và gìn giữ sự tôn nghiêm của cơ sở thờ tự.

Việc bộ tượng được công nhận là bảo vật quốc gia không chỉ là sự ghi nhận về mặt giá trị mà còn đặt ra trách nhiệm to lớn trong việc giữ gìn, phát huy những giá trị đó cho thế hệ mai sau. Vì vậy trong những năm qua, công tác bảo tồn được xác định theo hướng toàn diện, vừa chú trọng gìn giữ hình dáng vật chất của hiện vật, vừa bảo vệ giá trị nguyên gốc, tính xác thực và bối cảnh lịch sử, văn hóa của địa phương.

Bà Vũ Thị Thu, Phó Giám đốc Bảo tàng tỉnh cho biết: Với đặc điểm bộ tượng được làm bằng đá, đơn vị đặc biệt chú trọng kiểm soát các yếu tố về nhiệt độ, độ ẩm, ánh sáng và tác động của môi trường tự nhiên; tổ chức kiểm tra, đánh giá định kỳ tình trạng hiện vật nhằm kịp thời phát hiện nguy cơ xuống cấp để có biện pháp xử lý phù hợp, hạn chế những thiệt hại của hiện vật dưới tác động của môi trường.

Bên cạnh đó, Bảo tàng đã xây dựng kế hoạch phối hợp với các đơn vị liên quan hướng dẫn thực hiện số hóa toàn bộ thông tin, tư liệu về bộ tượng; lập hồ sơ khoa học chi tiết phục vụ công tác bảo quản lâu dài; nghiên cứu, trưng bày và giới thiệu giá trị Bảo vật quốc gia của bộ tượng.

Thời gian qua, phường Tiên Sơn đã phối hợp chặt chẽ với các cơ quan chuyên môn của Trung ương và tỉnh trong công tác bảo vệ, tu bổ, tôn tạo di tích chùa; tổ chức trưng bày, giới thiệu bộ tượng Kim Cương gắn với hồ sơ khoa học của di tích quốc gia đặc biệt. Công tác bảo tồn được xác định theo hướng toàn diện, vừa chú trọng giữ gìn hình dáng vật chất của hiện vật, vừa bảo vệ giá trị nguyên gốc. Đồng thời tăng cường công tác tuyên truyền, giáo dục nhằm nâng cao nhận thức của nhân dân về giá trị và trách nhiệm bảo vệ bảo vật quốc gia. Các hoạt động nghiên cứu, kiểm kê, bảo quản hiện vật được phường triển khai thường xuyên đảm bảo các yếu tố nguyên gốc, tính xác thực và an toàn lâu dài cho bộ tượng.

Đồng chí Nguyễn Thanh Bình, Phó Chủ tịch UBND phường Tiên Sơn cho biết: Để bảo tồn, phát huy di tích lịch sử quốc gia đặc biệt này, phường đã đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin, chuyển đổi số, đặc biệt là số hóa các di tích lịch sử qua mã QR Code để giúp cho du khách thuận tiện trong việc tra cứu, tìm hiểu tư liệu lịch sử. Đồng thời, địa phương tăng cường phối hợp nghiên cứu, phục dựng không gian văn hóa Phật giáo thời Lý và gắn bảo tồn di sản với phát triển du lịch văn hóa, giáo dục truyền thống lịch sử cho các tầng lớp nhân dân, đặc biệt là thế hệ trẻ.

Việc bảo vệ, phát huy giá trị của bộ tượng Kim Cương không chỉ bảo tồn một hiện vật nghệ thuật quý hiếm mà còn gìn giữ hồn cốt văn hóa, tín ngưỡng và lịch sử của dân tộc, bảo tồn mạch nối lịch sử, văn hoá và tín ngưỡng của cộng đồng dân cư gắn bó với chùa Long Đọi Sơn qua nhiều thế kỷ. Qua đó góp phần lan toả giá trị độc đáo của Bảo vật quốc gia trong đời sống đương đại.