Phát triển du lịch gắn với bảo tồn di sản

Ninh Bình hiện sở hữu hệ thống di sản đồ sộ với hơn 5.000 di tích đã kiểm kê, trên 1.100 di tích được xếp hạng, cùng Di sản Văn hóa và Thiên nhiên thế giới Quần thể danh thắng Tràng An. Bên cạnh đó, là kho tàng di sản phi vật thể phong phú với lễ hội truyền thống, làng nghề, tri thức dân gian. Đây là nền tảng quan trọng để hình thành các sản phẩm du lịch mang bản sắc riêng, tạo sức cạnh tranh bền vững.

Những năm gần đây, cách tiếp cận của địa phương đã có sự chuyển biến rõ rệt. Thay vì khai thác đơn thuần cảnh quan, du lịch được phát triển theo hướng gắn với chiều sâu văn hóa, coi di sản là nền tảng xây dựng trải nghiệm. Các tuyến du lịch tại Tràng An, Tam Cốc - Bích Động, Cố đô Hoa Lư được tổ chức theo hướng liên kết không gian - thời gian, đưa du khách đi qua nhiều lớp trầm tích lịch sử, từ dấu tích các triều đại Đinh, Tiền Lê đến đời sống tín ngưỡng, sinh hoạt cộng đồng hiện nay.

Nhiều mô hình du lịch cộng đồng, du lịch trải nghiệm góp phần làm “sống” lại di sản trong đời sống. Các hoạt động cấy lúa, nấu ăn, tham gia làng nghề hay khám phá tri thức bản địa tạo ra những sản phẩm mới, đồng thời giúp du khách tiếp cận văn hóa bằng trải nghiệm trực tiếp. Di sản không dừng lại ở việc bảo tồn, mà đã được đưa vào hoạt động du lịch, trở thành một phần của đời sống. Trong quá trình đổi mới, cộng đồng dân cư giữ vai trò then chốt. Người dân vừa là chủ thể gìn giữ, vừa là người hưởng lợi từ du lịch, qua đó hình thành mối liên kết giữa sinh kế và bảo tồn. Từ thực tế tại nhiều điểm du lịch cho thấy, nếu có thu nhập từ du lịch, người dân sẽ chủ động hơn trong việc giữ gìn di sản.

Cùng với đó, tỉnh kiên định lựa chọn mô hình “đô thị di sản”, đặt bảo tồn làm trục xuyên suốt trong phát triển. Định hướng này thể hiện ở việc kết hợp chặt chẽ giữa bảo tồn di sản, phát huy giá trị văn hóa, bảo vệ môi trường sinh thái với phát triển kinh tế, hướng tới mô hình tăng trưởng xanh. Đặc biệt, hoạt động du lịch trên địa bàn tỉnh những tháng đầu năm diễn ra sôi động và nhộn nhịp, được tiếp nối bằng nhiều sự kiện văn hóa - du lịch đặc sắc, các lễ hội truyền thống như: chùa Bái Đính, Tịch điền Đọi Sơn, chùa Tam Chúc, Khai ấn đền Trần, phát lương đền Trần Thương..., cùng các hoạt động trải nghiệm gắn với giá trị văn hóa truyền thống được chú trọng tổ chức, tiêu biểu là chương trình “Về với đình làng Vân Cù - Mở trang di sản”, góp phần tôn vinh nghề phở và lan tỏa bản sắc ẩm thực địa phương. Đặc biệt, Festival Phở năm 2026 với chủ đề “Phở Việt - Di sản sống trong lòng thời đại”... cùng chuỗi hoạt động phong phú như trình diễn, giới thiệu ẩm thực ba miền, giao lưu nghệ nhân, chuyên gia và các chương trình nghệ thuật đặc sắc, góp phần làm giàu thêm sản phẩm du lịch và nâng cao sức hấp dẫn của điểm đến.

Hiệu quả đó bước đầu được thể hiện qua những con số cụ thể. Năm 2025, Ninh Bình đón trên 19,4 triệu lượt khách, tổng thu du lịch đạt hơn 21.000 tỷ đồng. Đà tăng trưởng tiếp tục trong năm 2026 khi ước tính quý I đạt trên 9,9 triệu lượt khách, tăng 20,91%; khách lưu trú đạt trên 1,718 triệu lượt, tăng 22,46%; tổng thu du lịch đạt gần 10.053 tỷ đồng, tăng 18,07%. Đáng chú ý, doanh thu tăng nhanh hơn lượng khách, cho thấy xu hướng chuyển từ phát triển theo chiều rộng sang chiều sâu.

Tuy nhiên, tăng trưởng nhanh cũng kéo theo sức ép đáng kể. Một số điểm đến có nguy cơ quá tải vào mùa cao điểm; không gian di sản chịu tác động từ hoạt động dịch vụ; chất lượng sản phẩm giữa các khu vực chưa đồng đều. Nếu không kiểm soát tốt, những yếu tố này sẽ làm suy giảm giá trị di sản, ảnh hưởng trực tiếp đến hình ảnh điểm đến.

Vấn đề đặt ra là giữ “giới hạn” phát triển trong bối cảnh nhu cầu khai thác ngày càng lớn. Đây là bài toán quy hoạch, nhưng cũng là cách ứng xử với di sản. Nếu chạy theo lợi ích trước mắt, mở rộng khai thác thiếu kiểm soát, di sản sẽ bị bào mòn. Ngược lại, bảo tồn “tĩnh”, tách rời phát triển cũng khiến di sản khó phát huy giá trị.

Giải pháp đặt ra là cần siết chặt quản lý điểm đến, bảo đảm mọi hoạt động khai thác nằm trong khuôn khổ bảo tồn. Việc kiểm soát lượng khách, tổ chức không gian du lịch, quản lý dịch vụ cần thực hiện đồng bộ, có tính toán dài hạn. Mỗi dự án, mỗi sản phẩm du lịch cần được cân nhắc kỹ về tác động đối với di sản và môi trường. Cùng với đó, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, nhất là lực lượng làm du lịch tại cộng đồng. Đầu tư bài bản cho đào tạo nhân lực, bồi dưỡng kỹ năng, đồng thời khuyến khích sáng tạo trong phát triển sản phẩm du lịch văn hóa.

Một hướng đi quan trọng nữa là phát triển các ngành công nghiệp văn hóa nhằm tạo ra sản phẩm giá trị gia tăng cao, kéo dài chuỗi giá trị du lịch. Khi di sản được chuyển hóa thành các sản phẩm sáng tạo, áp lực khai thác trực tiếp sẽ giảm, đồng thời nâng cao sức hấp dẫn của điểm đến.

Với mục tiêu xây dựng Ninh Bình trở thành trung tâm du lịch quốc gia và quốc tế, việc giữ cân bằng giữa bảo tồn và phát triển di sản có ý nghĩa quyết định. Nếu di sản được đặt ở vị trí trung tâm, cộng đồng trở thành chủ thể, tăng trưởng gắn với trách nhiệm gìn giữ, Ninh Bình sẽ có cơ sở để phát triển bền vững, khẳng định bản sắc và nâng cao vị thế trên bản đồ du lịch trong nước và quốc tế.