Xã Nam Minh với công tác phát huy, bảo tồn các giá trị di tích lịch sử văn hóa

Nơi hội tụ tinh hoa kiến trúc và lịch sử

Nổi bật nhất trong hệ thống di sản tại xã Nam Minh là quần thể 3 di tích cấp Quốc gia: Đền Gin, Cầu Ngói - Phủ thờ bà chúa Nguyễn Thị Ngọc Xuân và Đền Đồng Quỹ. Mỗi công trình mang dấu ấn riêng biệt, tạo nên không gian văn hóa tâm linh thiêng liêng, cổ kính.

Đền Gin tọa lạc tại thôn Chiền, được Bộ Văn hóa xếp hạng cấp Quốc gia năm 1962. Nơi đây thờ phụng, tri ân công đức Tướng công Kiều Công Hãn. Sử sách ghi nhận ông là bậc công thần giúp Ngô Quyền đánh thắng quân Nam Hán trên sông Bạch Đằng năm 938, mở ra thời kỳ độc lập tự chủ.

Theo thần phả, năm Đinh Mão (967), khi lực lượng Đinh Bộ Lĩnh vây hãm thành Phong Châu. Sứ quân Kiều Công Hãn phải rút về phía Nam. Sau đó, Kiều Công Hãn bị thương tích nặng, di chuyển tới thôn An Lũng (thuộc xã Nam Minh hiện nay). Tại đây, ông được bà Phạm Thị Già dâng rượu và gỏi cá trắm. Sau bữa ăn, ông đi đến thôn Chiền, kiệt sức rồi qua đời. Sáng hôm sau, mối đùn thành mộ thiên táng. Nhân dân địa phương lập đền thờ ngay trên phần mộ.

Khuôn viên Đền Gin rộng 3.290m2, bố cục đăng đối. Kiến trúc bảo lưu trọn vẹn phong cách nghệ thuật thời Hậu Lê. Tòa tiền đường gồm ba gian cổ đẳng tám mái, đầu đao cong vút. Hệ thống 4 cột cái, 10 cột quân đỡ hai bộ vì kiểu chồng rường giá chiêng. Cung cấm hình chữ đinh, đặt tượng thần Kiều Công Hãn bằng đồng đúc tinh xảo.

Cảm kích trước tấm lòng của cụ bà dâng gỏi cá và để tưởng nhớ bữa ăn cuối cùng của vị tướng quân, nhân dân địa phương đưa tục “tế cá trắm” trở thành nghi thức quan trọng, linh thiêng trong Lễ hội Đền Gin. Hàng năm, từ mùng 8 đến mùng 10 tháng Chạp âm lịch, sự kiện diễn ra trang trọng. Điểm nhấn là nghi thức rước nước, tế cá trắm và thi cỗ. Kiệu bát cống đặt mâm đồng lớn rước 3 “Ông Cá” trắm đen còn sống (nặng từ 5 đến 10kg). Bên cạnh đó, lễ vật dâng Thánh gây ấn tượng với 8 loại giò do nghệ nhân thôn Phúc Thiện thực hiện: giò thủ, giò lá lật, giò chân, giò chả hoa, giò lòng, giò lựu, giò lụa, giò lây. Việc chế biến tuân thủ luật lệ nghiêm ngặt, đòi hỏi độ tinh xảo cao.

Bà Lê Thị Thiết, Chủ tịch Hiệp hội Văn hóa ẩm thực Ninh Bình cho biết: “Đền Gin là nơi thờ phụng đức Long Kiều linh Thánh Kiều Công Hãn. Trong lễ hội, người dân xã Nam Minh lựa chọn nguyên liệu tươi ngon, sáng tạo nhiều loại cỗ đặc sắc. Sự tỉ mỉ trong khâu chế biến thể hiện trọn vẹn lòng thành kính đối với tiền nhân”.

Tiếp nối mạch di sản, cụm di tích Cầu Ngói và Phủ Bà tại thôn Thượng Nông khẳng định vị thế công trình kiến trúc nghệ thuật tiêu biểu, được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xếp hạng cấp Quốc gia năm 2012. Cầu Ngói hưng công vào thế kỷ XVIII do bà Nguyễn Thị Ngọc Xuân, cung phi của Chúa Trịnh, đứng ra vận động nhân dân xây dựng. Cầu bắc qua sông Ngọc, thiết kế theo lối “thượng gia hạ kiều”. Khung làm hoàn toàn bằng gỗ lim. Mái lợp ngói nam. Chiều dài cầu 17 mét, chia làm 11 gian. Lòng cầu lát đá phiến. Hai bên bố trí hành lang làm ghế ngồi nghỉ chân.

Ông Vũ Văn Trường, người con quê hương Thượng Nông hiện đang sinh sống tại Hà Nội tự hào chia sẻ: “Cầu ngói Thượng Nông là công trình kiến trúc cổ kính. Ký ức tuổi thơ của chúng tôi gắn liền với nhịp cầu này. Thời kỳ kháng chiến chống Mỹ, chính quyền địa phương chọn cây cầu làm nơi tiễn thanh niên lên đường nhập ngũ bảo vệ Tổ quốc”.

Nếu Đền Gin ghi dấu bằng tín ngưỡng tế cá trắm, Cầu Ngói Thượng Nông nổi bật với kiến trúc “thượng gia hạ kiều”, thì Đền Đồng Quỹ tạo nên sự khác biệt nhờ sự kết tinh giữa bề dày lịch sử và tinh hoa làng nghề truyền thống. Đền Đồng Quỹ thờ phụng Triệu Việt Vương (Triệu Quang Phục), vị anh hùng dân tộc có công đánh đuổi giặc Lương giành độc lập cho đất nước vào thế kỷ VI. Ghi nhớ công lao to lớn, nhân dân lập đền thờ, tôn ngài làm Thành hoàng làng.

Đền Đồng Quỹ sở hữu quy mô bề thế, kiến trúc kiểu “Tiền chữ Nhất, hậu chữ Đinh” với ba tòa: Tiền đường, Trung đường và Chính tẩm. Tòa Tiền đường 5 gian có bộ khung gỗ lim vững chãi, chân cột đặt trên tảng đá cổ bồng, ngưỡng cửa đá chạm họa tiết lá mềm mại. Gian giữa treo bức đại tự “Thượng đẳng thần”. Tòa Trung đường 5 gian là báu vật kiến trúc nghệ thuật thời Hậu Lê (thế kỷ XVII-XVIII). Các mảng chạm khắc mặt hổ phù, mây rồng và đề tài “Mẫu long giao tử” (rồng mẹ dạy rồng con) đạt độ tinh xảo cao. Những bông hoa sen được thể hiện rõ nét trong không gian hẹp khẳng định bàn tay tài hoa của nghệ nhân xưa. Tòa Chính tẩm xây theo kiểu chồng diêm cuốn gạch, cửa chính giữa chạm kênh bong “Rồng chầu mặt trời” sống động.

Giá trị đặc biệt của di tích còn nằm ở các cổ vật bằng đồng, bạc do chính bàn tay người thợ làng nghề đúc đồng địa phương sáng tạo nên như: Vạc đồng, Đỉnh đồng, Tượng đồng. Với các giá trị lịch sử - văn hóa, đền được xếp hạng di tích lịch sử - văn hóa cấp Quốc gia năm 1993.

Quan tâm bảo tồn, khai thác tiềm năng du lịch

Sở hữu số lượng di tích đậm đặc, cấp ủy, chính quyền xã Nam Minh xác định công tác bảo tồn, phát huy giá trị di sản là nhiệm vụ trọng tâm. Hệ thống di tích tại địa phương được phân cấp quản lý chặt chẽ; đội ngũ làm công tác văn hóa cơ sở thường xuyên được tham gia tập huấn chuyên môn.

Công tác tu bổ triển khai đồng bộ, tuân thủ nghiêm Luật Di sản văn hóa. Bằng việc đẩy mạnh công tác xã hội hóa, nhiều di tích được bảo tồn nguyên trạng. Điển hình là công trình tu bổ Đền Gin với các hạng mục quan trọng gồm nghi môn ngoại, tiền các, đền chính và bình phong. Để bảo đảm tính minh bạch, UBND xã thành lập Ban giám sát cộng đồng với sự tham gia của đại diện nhân dân nhằm theo dõi sát sao chất lượng vật tư cũng như tiến độ thi công.

Công tác tổ chức và quản lý lễ hội dần đi vào nền nếp thông qua kịch bản chi tiết, khoa học. Lực lượng công an xã hiệp đồng chặt chẽ nhằm duy trì an ninh trật tự. Môi trường văn hóa nội tự được kiểm soát nghiêm ngặt; hiện tượng lạm dụng đốt vàng mã giảm mạnh. Công tác phòng, chống cháy nổ triển khai quyết liệt với các tổ xung kích túc trực thường xuyên tại từng cụm di tích. Hệ thống tiêu lệnh và bình chữa cháy được trang bị đầy đủ, bảo đảm an toàn tuyệt đối cho các công trình kiến trúc cổ.

Song hành cùng nhiệm vụ tu bổ, phong trào vệ sinh môi trường và chăm sóc cảnh quan di tích được thực hiện thường xuyên. Lực lượng học sinh, đoàn viên tích cực tham gia quét dọn, chăm sóc hệ thống cây xanh, giữ cho khuôn viên di tích luôn sạch đẹp, văn minh. Đây là giải pháp giáo dục truyền thống trực quan giúp thế hệ trẻ bồi đắp lòng tự hào về nguồn cội.

Ông Tống Văn Thuận, Phó Chủ tịch Thường trực UBND xã Nam Minh khẳng định: “Ngay sau khi vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp, xã khẩn trương kiện toàn Ban quản lý di tích và xây dựng lộ trình bảo tồn hệ thống di sản toàn diện. Các tiểu ban chuyên môn hoạt động hiệu quả, hướng dẫn nhân dân chuẩn bị lễ vật từ nông sản địa phương nhằm quảng bá thế mạnh sản vật gắn liền với văn hóa truyền thống”.

Nhận diện tiềm năng di sản, xã Nam Minh định hướng quy hoạch phát triển du lịch văn hóa tâm linh bền vững. Việc liên kết các điểm đến tiêu biểu tạo thành tuyến tham quan khép kín, thu hút khách thập phương đến chiêm bái và thưởng thức ẩm thực đặc trưng. Phương án này góp phần tái đầu tư cho di tích, đồng thời tạo sinh kế ổn định cho lao động địa phương.

Một trong những bước đi cụ thể, thời gian qua, địa phương đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin trong quảng bá di sản. Tại nhiều di tích lịch sử, văn hóa ở xã Nam Minh hiện đã có bảng gắn mã QR giới thiệu thông tin về di tích. Khi quét mã, toàn bộ thông tin về lịch sử, kiến trúc, giá trị văn hóa của công trình hiển thị nhanh chóng, chính xác trên điện thoại thông minh của du khách.

Sức hút của di sản Nam Minh đã và đang lan tỏa đến du khách gần xa. Sự kết hợp giữa nét cổ kính của kiến trúc và sự trang nghiêm của nghi lễ tạo nên ấn tượng khó quên. Anh Nguyễn Đức Thịnh, du khách đến từ Hà Nội bày tỏ: “Lần đầu thăm các di tích tại Nam Minh, tôi ngỡ ngàng trước vẻ đẹp Cầu Ngói Thượng Nông và ấn tượng với câu chuyện lịch sử của các nhân vật được phụng thờ. Đặc biệt, việc địa phương tích hợp mã QR tại điểm đến mang lại trải nghiệm hiện đại. Thao tác quét mã đơn giản giúp tôi chủ động tra cứu thông tin lịch sử, kiến trúc công trình nhanh chóng, trọn vẹn. Đây là điểm đến giá trị cho những ai muốn tìm hiểu cội nguồn văn hóa Việt”.

Đánh giá về tiềm năng khai thác du lịch tại xã Nam Minh, bà Bùi Thị Nhàn, Giám đốc Công ty cổ phần Tư vấn đầu tư Ecohost chia sẻ: “Việc bảo tồn di tích cần gắn liền với phát triển du lịch cộng đồng bởi xã Nam Minh có dư địa lớn để xây dựng các tour du lịch trải nghiệm văn hóa. Khai thác tốt tài nguyên này, người dân hưởng lợi trực tiếp từ di sản, từ đó tự giác bảo vệ, gìn giữ công trình bền vững”.

Công tác bảo tồn, phát huy giá trị di tích tại xã Nam Minh là nhiệm vụ xuyên suốt, đòi hỏi sự vào cuộc quyết liệt của cả hệ thống chính trị. Việc giữ gìn nguyên trạng hồn cốt di sản góp phần tạo dựng nền tảng vững chắc cho sự phát triển bền vững. Thời gian tới, địa phương tiếp tục đẩy mạnh khai thác tiềm năng du lịch văn hóa tâm linh gắn với các trải nghiệm làng nghề và ẩm thực đặc trưng. Với sự đồng thuận giữa ý Đảng và lòng dân, nguồn lực văn hóa sẽ trở thành động lực mạnh mẽ để kiến thiết quê hương ngày càng giàu đẹp, văn minh.