Vụ Mùa 2026: Nhận diện thách thức, chủ động ứng phó

Bài học kinh nghiệm từ thiên tai vụ Mùa 2025

Nhìn lại sản xuất vụ Mùa năm 2025, toàn tỉnh Ninh Bình đã phải trải qua một chuỗi thử thách cực đoan do thiên tai gây ra. Ngay đầu vụ, ảnh hưởng của bão số 3 (từ ngày 21-23/7/2025) trùng vào thời điểm gieo cấy rộ đã gây ngập úng trên diện rộng, buộc bà con nông dân phải gieo cấy lại tới 15.300 ha lúa và dặm tỉa thêm 23.702 ha. Chưa dừng lại ở đó, bão số 5 và hoàn lưu mưa lũ cuối tháng 8 tiếp tục tàn phá hơn 11.360 ha lúa, gần 1.000 ha rau màu và nhiều diện tích cây ăn quả, cây cảnh. Đến cuối vụ, dù không đổ bộ trực tiếp, bão số 9 và số 10 vẫn hình thành lốc xoáy quét qua các xã ven biển như Quỹ Nhất, Kim Sơn, Quang Thiện, Yên Khánh... làm đổ rạp hàng loạt diện tích lúa đang chuẩn bị thu hoạch.

Bên cạnh sự khốc liệt của thời tiết, dịch hại bùng phát với mật độ sâu cuốn lá nhỏ cao gấp 5 - 7 lần so với năm trước, cùng áp lực giá vật tư nông nghiệp duy trì ở mức cao đã tạo ra thế “gọng kìm” bủa vây người nông dân. Tuy nhiên, nhờ sự chỉ đạo quyết liệt, điều hành linh hoạt của các cấp ủy, chính quyền và nỗ lực vượt khó của các HTX, hộ nông dân, sản xuất vụ Mùa 2025 vẫn thu về những quả ngọt đáng trân trọng: Năng suất lúa bình quân vẫn đạt 54,13 tạ/ha (tăng 2,67 tạ/ha so với vụ Mùa 2024), tổng sản lượng đạt 686,1 nghìn tấn và giá trị sản lượng ước đạt 8.159 tỷ đồng.

Những con số biết nói và cả những tổn thất từ vụ Mùa 2025 là minh chứng sống động, giúp ngành nông nghiệp nhận diện rõ nét hơn các nguy cơ tiềm ẩn để chủ động lên kịch bản ứng phó cho vụ Mùa 2026.

Theo dự báo từ Trung tâm Dự báo khí tượng thủy văn Quốc gia, trạng thái ENSO có xác suất chuyển sang El Nino lên tới 80-90%. Điều này đồng nghĩa với việc nhiệt độ phổ biến sẽ cao hơn từ 0,5 - 1,5°C so với trung bình nhiều năm, nắng nóng gay gắt xuất hiện nhiều hơn. Đáng lo ngại, tổng lượng mưa phổ biến lại cao hơn từ 5-20% so với trung bình nhiều năm và các đợt mưa lớn sẽ tập trung dồn dập vào các tháng 6, 7, 8. Đây là thời điểm cực kỳ nhạy cảm khi các địa phương đang tập trung gieo cấy, cây lúa còn non nớt, thấp cây nên nguy cơ ngập úng diện rộng tái diễn là rất lớn.

Cùng với thiên tai, ngành nông nghiệp đối mặt với dịch bệnh nguy hiểm tiềm ẩn, đặc biệt là bệnh lùn sọc đen và nạn "lúa cỏ" (lúa ma) đang có xu hướng gia tăng. Lực lượng lao động nông thôn ngày càng thiếu, giá cả vật tư biến động liên tục cũng là những rào cản không nhỏ ảnh hưởng đến tâm lý đầu tư của người dân.

Quyết tâm không để rơi vào thế bị động, Sở Nông nghiệp và Môi trường đã đặt ra các chỉ tiêu cụ thể cho vụ Mùa 2026: Toàn tỉnh phấn đấu gieo cấy 124.500 ha lúa, đảm bảo năng suất bình quân đạt từ 53,5 tạ/ha trở lên, sản lượng vượt trên 677 nghìn tấn (trong đó lúa chất lượng cao chiếm trên 70%). Đồng thời, triển khai gieo trồng 17.600 ha rau màu vụ Hè Thu và chuẩn bị quỹ đất cho ít nhất 22.500 ha cây vụ Đông.

“Né bão” bằng tiến độ lịch thời vụ

Dưới góc nhìn chuyên môn, ông Lã Quốc Tuấn, Phó Chi cục trưởng Chi cục Trồng trọt và BVTV tỉnh, đánh giá vụ Mùa 2026 có một lợi thế vô cùng lớn mà các năm trước không có được: “Vụ Xuân 2026 vừa qua diễn ra tương đối thuận lợi, bà con nông dân đã đẩy nhanh tiến độ thu hoạch lúa nhanh gọn và khả năng cao sẽ kết thúc hoàn toàn trước ngày 10/6, sớm hơn mọi năm khoảng 10 ngày. Việc giải phóng đất sớm tạo điều kiện lý tưởng để ngành nông nghiệp chỉ đạo, hướng dẫn lịch thời vụ vụ Mùa chủ động hơn, giúp cây trồng sinh trưởng khỏe mạnh, đạt thời gian trỗ an toàn nhằm né tránh tối đa các đợt mưa lớn gây ngập úng đầu vụ và bão lũ cực đoan vào cuối vụ”.

Từ lợi thế này, cơ cấu trà vụ Mùa 2026 được ngành nông nghiệp định hướng phân bổ hết sức khoa học và linh hoạt. Cụ thể, trà Mùa sớm (chiếm 30-40% diện tích): Tập trung cấy xong trước ngày 5/7 để đảm bảo thu hoạch trước ngày 30/9. Đây là trà lúa chiến lược nhằm giải phóng đất sớm, tạo quỹ đất cho các cây vụ Đông ưa ấm có giá trị kinh tế cao.

Trà Mùa trung (chiếm 50-60% diện tích): Là trà lúa chủ lực của toàn tỉnh. Do đất được làm sớm và gọn vùng, sau khi thu hoạch sẽ bố trí gieo trồng các cây vụ Đông ưa lạnh.

Trà Mùa muộn (chiếm 10-11% diện tích): Quy hoạch riêng cho các giống lúa đặc sản truyền thống (Nếp cái hoa vàng, Nếp hạt cau, Tám xoan...), thực hiện gieo mạ trung tuần tháng 6 và kết thúc cấy trước ngày 20/7.

Ông Tuấn cũng nhấn mạnh, mục tiêu cốt lõi của toàn tỉnh là phải huy động mọi lực lượng, phương tiện máy móc để hoàn thành gieo cấy, kết thúc trước ngày 20/7.

Chuyển dịch phương thức canh tác: Giải pháp tối ưu bảo vệ sản xuất

Để đối phó với dự báo mưa lụt dồn dập, ngành nông nghiệp Ninh Bình đặt ra yêu cầu thay đổi mạnh mẽ về biện pháp canh tác. Cơ cấu giống lúa được siết chặt, ưu tiên các giống thuần ngắn ngày, chất lượng cao, có khả năng chịu úng và chống chịu sâu bệnh tốt (như LT2-KBL, Đài thơm 8, TBR97, các dòng BT7 kháng bạc lá, ST24, ST25...) để thay thế dần giống Bắc thơm số 7 vốn đã nhiễm nặng bệnh bạc lá và chống đổ kém.

Đặc biệt, về phương thức gieo cấy, ông Lã Quốc Tuấn nêu rõ quan điểm: “Các địa phương cần kiên quyết hạn chế tối đa diện tích gieo sạ. Thực tế vụ Mùa 2025 cho thấy, khi mưa lớn ập đến, những diện tích sạ tự do ở vùng trũng thấp bị xóa sổ hoàn toàn. Vụ này, tỉnh không khuyến khích gieo sạ, chỉ cho phép thực hiện ở những cánh đồng vàn cao chủ động được nước và người dân đã có kinh nghiệm. Ngược lại, chúng tôi yêu cầu mở rộng nhanh mô hình mạ khay - máy cấy. Việc áp dụng máy cấy không chỉ giúp tiết kiệm giống, giảm chi phí lao động mà quan trọng hơn là giúp cây lúa bén rễ sâu, cứng cây, tăng khả năng chống chịu ngập úng và hạn chế lúa cỏ bùng phát”.

Đối với những chân ruộng trũng thấp, bắt buộc phải dùng phương thức gieo mạ dược, mạ dày xúc để đảm bảo chiều cao cây mạ khi đem cấy, giảm thiểu rủi ro khi ngập lụt.

Song song với đó, do khoảng thời gian chuyển vụ từ Xuân sang Mùa vô cùng ngắn (chưa đầy một tháng), rơm rạ tươi gặp thời tiết nắng nóng rất dễ bị thối rữa dưới ruộng, gây ra tình trạng ngộ độc hữu cơ cho cây lúa non. Ngành nông nghiệp khuyến cáo bà con nông dân khẩn trương bón thêm vôi bột (20-25kg/sào) hoặc chủ động sử dụng các chế phẩm sinh học phân hủy rơm rạ ngay trên đồng ruộng. Giải pháp này không chỉ bảo vệ bộ rễ lúa tránh bị nghẹt mà còn giúp cải tạo đất, giảm phát thải khí nhà kính và hướng tới mục tiêu phát triển chuỗi lúa gạo phát thải thấp, bền vững.

Về phân bón, bài học bón phân lai dai, thừa đạm của năm trước làm lúa đổ rạp trước bão đã được chấn chỉnh. Vụ Mùa 2026, ngành chuyên môn và các địa phương cần hướng dẫn người dân thực hiện phương châm "bón cân đối, bón sớm, bón gọn", tập trung bón lót sâu và bón thúc đợt 1, tuyệt đối không bón đạm muộn. Tỉnh cũng đẩy mạnh chiến dịch diệt chuột đồng loạt ngay từ đầu vụ bằng các biện pháp thủ công, quản lý chặt chẽ vật tư nông nghiệp giả, kém chất lượng để bảo vệ thành quả lao động của bà con.

Sản xuất vụ Mùa 2026 đã bắt đầu bằng những bước đi khẩn trương, chủ động và khoa học. Từ những bài học kinh nghiệm của quá khứ cộng hưởng với tư duy linh hoạt, sáng tạo trong áp dụng khoa học kỹ thuật của hiện tại, tin tưởng rằng ngành nông nghiệp tỉnh Ninh Bình sẽ vượt qua mọi rào cản của thời tiết, giành thêm một vụ mùa bội thu, tạo đà vững chắc cho kế hoạch sản xuất cây vụ Đông thắng lợi.