Văn hoá đọc thời công nghệ số

Hiện nay, trong bối cảnh công nghệ bùng nổ, việc đọc sách, báo điện tử, podcast... trở thành xu hướng phổ biến, đặc biệt là trong giới trẻ. Chỉ với một chiếc điện thoại thông minh có kết nối internet, người đọc có thể tiếp cận hàng nghìn đầu sách, báo mọi lúc, mọi nơi từ trường học, công sở hay đến những quán cà phê.

Chị Nguyễn Thị Tình, làm việc tại Siêu thị Go - Hà Nam cho biết: “Do công việc khá bận rộn nên tôi thường tranh thủ lên mạng internet để tìm kiếm các loại sách phù hợp hoặc đặt mua trực tuyến. Với tôi, sách là nguồn tư liệu rất hữu ích trong cuộc sống, nhưng khi đọc trên mạng cũng cần chọn lọc để tránh thông tin sai lệch.”
Thực tế cho thấy, không chỉ riêng chị Tình, nhiều độc giả hiện nay cũng đang hình thành thói quen tiếp cận tri thức qua môi trường số. Internet, với ưu thế nhanh chóng và tiện lợi, được ví như một “thư viện di động”, giúp người đọc tiết kiệm cả thời gian lẫn chi phí. Chỉ với vài thao tác trên thiết bị thông minh, người đọc có thể dễ dàng tìm kiếm, lựa chọn nguồn tài liệu phong phú, phù hợp với nhu cầu cá nhân.
Ngoài đọc sách, báo điện tử theo cách truyền thống, nhiều người còn có xu hướng tiếp cận thông tin qua sách nói, podcast nhờ những ưu điểm rõ rệt như: khả năng tải xuống và nghe bất cứ lúc nào, và có thể nghe đi nghe lại; tiết kiệm thời gian, có thể nghe mọi lúc, mọi nơi; tận dụng được thời gian rảnh khi di chuyển, làm việc nhà; giảm mỏi mắt so với đọc trên màn hình; nội dung được truyền tải sinh động qua giọng đọc, dễ tiếp thu, ghi nhớ;.... Chị Trần Thị Trà My (phường Hoa Lư) cho biết: “Tôi thường xuyên nghe podcast trong lúc lái xe hoặc làm việc nhà. Hình thức này rất tiện lợi, không chỉ giúp cập nhật thông tin mà còn tận dụng được thời gian rảnh, thay vì chỉ nghe nhạc như trước đây.”
Không thể phủ nhận những ưu thế của sách, báo điện tử trong thời đại công nghệ 4.0, đặc biệt ở khả năng cập nhật nhanh chóng các thông tin mới, cũng như các ấn phẩm vừa xuất bản, nhiều nội dung còn được chia sẻ miễn phí, thuận tiện cho người tiếp cận. Tuy nhiên, sau nhiều năm phát triển của sách, báo điện tử, phương thức đọc truyền thống vẫn giữ được giá trị riêng, tiếp tục là một nét đẹp văn hóa được gìn giữ và khẳng định vị thế trong đời sống xã hội.

Để gìn giữ giá trị của văn hóa đọc truyền thống trước xu thế số hóa, thời gian qua, nhiều giải pháp đã được triển khai nhằm thích ứng với bối cảnh mới, góp phần đưa thói quen đọc bắt nhịp với yêu cầu của thời đại 4.0. Đối với Thư viện tỉnh, một thiết chế văn hóa có chức năng lưu giữ di sản thư tịch, thu thập, tàng trữ và tổ chức khai thác, sử dụng hiệu quả nguồn tài liệu trong xã hội nhằm truyền bá tri thức, phục vụ nhu cầu học tập, nghiên cứu và giải trí của nhân dân, công tác chuyển đổi số được đặc biệt quan tâm. Theo đó, đơn vị đã triển khai Dự án “Xây dựng hệ thống quản lý thông tin phục vụ công tác quản lý thư viện tỉnh Ninh Bình” (phần mềm KOHA), đáp ứng yêu cầu ứng dụng công nghệ thông tin trong hoạt động chuyên môn, đồng thời hỗ trợ liên thông hệ thống thư viện. Đến nay, các nghiệp vụ cơ bản đã được thực hiện trên nền tảng số; đội ngũ cán bộ thư viện có đủ năng lực hướng dẫn bạn đọc khai thác, sử dụng các tiện ích hiện đại. Bên cạnh đó, người đọc có thể tra cứu tài liệu trực tuyến thông qua website https://thuvientinh.ninhbinh.gov.vn/, giúp dễ dàng tiếp cận nguồn sách, tài liệu điện tử nhanh chóng, thuận tiện.

Song song với các giải pháp từ ngành chuyên môn, việc bồi đắp và phát triển văn hóa đọc trong cộng đồng, đặc biệt trong bối cảnh chuyển đổi số, cần được quan tâm từ sớm, bắt đầu từ gia đình, nhà trường và xã hội, nhằm hình thành thói quen và nuôi dưỡng niềm yêu thích đọc sách cho thế hệ trẻ. Trên địa bàn tỉnh, nhiều trường học đã chủ động đổi mới hoạt động thư viện theo hướng mở, thân thiện và phù hợp với nhu cầu của học sinh. Không gian đọc được bố trí đa dạng, linh hoạt với các mô hình như thư viện xanh, thư viện số, góc đọc sáng tạo, khu đọc ngoài trời,... tạo môi trường học tập sinh động, góp phần khơi gợi hứng thú tiếp cận sách.
Tại Trường Tiểu học Liêm Chính (phường Phủ Lý), công tác phát triển văn hóa đọc gắn với chuyển đổi số trong hoạt động thư viện được triển khai đồng bộ, mang lại hiệu quả thiết thực. Điểm nhấn là việc đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin, phát triển thư viện số; nhà trường sử dụng các phần mềm quản lý để tra cứu tài liệu nhanh chóng, liên kết với các website học tập, bài giảng điện tử, giúp học sinh tiếp cận tri thức mọi lúc, mọi nơi. Mô hình thư viện mở kết hợp thư viện số không chỉ nâng cao hiệu quả phục vụ mà còn hỗ trợ học sinh rèn luyện kỹ năng tìm kiếm, sử dụng thông tin an toàn, từng bước hình thành kỹ năng số trong học tập.

Ngoài ra, nhà trường cũng chú trọng đổi mới các hoạt động khuyến đọc như tổ chức “Ngày hội đọc sách”, giới thiệu sách theo chủ đề với nhiều hình thức sinh động như kể chuyện, đọc diễn cảm, trưng bày sách hay khuyến khích học sinh tham gia cuộc thi “Đại sứ văn hóa đọc”; riêng năm học 2024 - 2025 nhà trường đã có 1 học sinh đạt giải đặc biệt và 1 học sinh đạt giải nhì cấp tỉnh, đã khẳng định hiệu quả trong công tác phát triển văn hóa đọc và đa dạng cách tiếp cận sách trong nhà trường.
Cô giáo Đỗ Thị Ngọc, Hiệu trưởng Trường Tiểu học Liêm Chính cho biết: “Năm 2022, thư viện nhà trường được Sở Giáo dục và Đào tạo công nhận danh hiệu thư viện xuất sắc. Đây là động lực để nhà trường tiếp tục đẩy mạnh số hóa nguồn học liệu, tăng cường kết nối, chia sẻ tài nguyên và nâng cao hiệu quả khai thác thư viện số, qua đó tạo điều kiện để học sinh chủ động học tập, tiếp cận tri thức trong môi trường số.”
Có thể thấy, văn hóa đọc trong thời đại số đang đứng trước nhiều cơ hội và thách thức đan xen, đòi hỏi sự thích ứng linh hoạt từ mỗi cá nhân và các thiết chế văn hóa, giáo dục. Việc kết hợp hài hòa giữa truyền thống và hiện đại sẽ là chìa khóa để lan tỏa, phát triển văn hóa đọc bền vững trong cộng đồng.