Tái hoang dã Vườn Quốc gia Cúc Phương: Đánh thức bản năng Đại ngàn

Ra đời năm 1962, Cúc Phương không chỉ là Vườn quốc gia (VQG) đầu tiên mà còn là biểu tượng bảo tồn của Việt Nam. Với hệ sinh thái rừng trên núi đá vôi đặc trưng, nơi đây là "nhà" của hơn 2.200 loài thực vật và hàng ngàn loài động vật, trong đó có nhiều loài quý hiếm. Tuy nhiên, qua nhiều thập kỷ, dù nỗ lực bảo vệ nghiêm ngặt, hệ sinh thái vẫn đối mặt với những "khoảng trống" do sự suy giảm của các loài chủ chốt.

Trong bối cảnh đó, khái niệm Tái hoang dã (Rewilding) xuất hiện như một hướng đi tất yếu. Khác với bảo tồn truyền thống thường tập trung vào việc bảo vệ những gì còn lại, Tái hoang dã là một cách tiếp cận khoa học nhằm phục hồi các quá trình tự nhiên, tái thiết các bậc dinh dưỡng và hướng tới một hệ sinh thái có khả năng tự vận hành, tự điều chỉnh. Nói cách khác, đó là quá trình giảm dần sự can thiệp của con người để thiên nhiên lấy lại quyền tự quyết.

Ông Nguyễn Văn Chính, Giám đốc VQG Cúc Phương chia sẻ: "Chúng ta phải thẳng thắn nhìn nhận rằng, hệ sinh thái đang đối mặt với những thách thức lớn: đứt gãy các mắt xích sinh thái và áp lực từ con người. Tái hoang dã không đơn thuần là thả thú về rừng. Đó là hành trình nhằm phục hồi các quá trình tự nhiên để hệ sinh thái có thể tự vận hành mà không cần bàn tay con người can thiệp mãi mãi. Tầm nhìn năm 2050 của chúng tôi là một Cúc Phương thực sự “sống” với những nhịp đập hoang dã bản nguyên nhất".

Trung tuần tháng 3 vừa qua, Kế hoạch hành động tái hoang dã VQG Cúc Phương giai đoạn 2026-2035, tầm nhìn năm 2050 đã chính thức được công bố. Chiến lược này không chỉ có ý nghĩa nội bộ mà còn mang tầm vóc quốc gia. Ông Đoàn Hoài Nam, Phó Cục trưởng Cục Kiểm lâm và Lâm nghiệp, Bộ Nông nghiệp và Môi trường khẳng định: "Việc thực hiện kế hoạch tái hoang dã tại Cúc Phương giúp Việt Nam hiện thực hóa các cam kết quốc tế như Công ước về Đa dạng sinh học (CBD), CITES và Ramsar. Ở cấp quốc gia, nó hỗ trợ trực tiếp cho Chiến lược quốc gia về đa dạng sinh học (NBSAP) và các mục tiêu phát triển bền vững. Chúng ta đang chuyển từ bảo tồn bị động sang chủ động".

Ông Nguyễn Mạnh Hiệp, Điều phối viên Đa dạng sinh học, IUCN Việt Nam đánh giá cao tính tiên phong này: "Cúc Phương là VQG đầu tiên xây dựng kế hoạch tái hoang dã bài bản, bám sát các hướng dẫn của IUCN ban hành tại Abu Dhabi năm 2025. Đây là nền tảng quan trọng để đẩy mạnh công tác bảo tồn trên toàn quốc".

Để hiện thực hóa tầm nhìn đến năm 2050, Kế hoạch hành động tái hoang dã VQG Cúc Phương giai đoạn 2026 - 2035 đã được thiết lập dựa trên các nguyên tắc khắt khe của IUCN. Điểm cốt lõi của kế hoạch là sự chuyển dịch từ "bảo tồn tĩnh" sang "phục hồi động", tập trung vào quần thể và hệ sinh thái thay vì chỉ dừng lại ở từng cá thể riêng lẻ.

Ông Lê Trọng Đạt, Trưởng phòng Khoa học và Hợp tác quốc tế, VQG Cúc Phương cho biết: Kế hoạch không triển khai rời rạc mà kết hợp đồng bộ bốn phương diện hỗ trợ, giúp khâu lại những đứt gãy của thiên nhiên một cách tự nhiên nhất. Bao gồm: Đưa các loài bản địa chủ chốt trở lại để kích hoạt các phản ứng sinh thái dây chuyền, làm sống lại nhịp điệu của rừng già. Khôi phục lại các "quy luật" tự nhiên như tương tác giữa vật ăn thịt và con mồi, giúp hệ sinh thái đạt đến trạng thái tự vận hành mà không cần bàn tay con người can thiệp mãi mãi. Phục hồi môi trường sống đặc trưng trên núi đá vôi, từ việc làm sạch nguồn nước ngầm đến bảo vệ các hang động. Thiết lập hành lang sinh thái liên tỉnh xuyên suốt Ninh Bình, Thanh Hóa và Phú Thọ để mở rộng không gian di cư và trao đổi dòng gene, tránh tình trạng "ốc đảo hóa".

Trong giai đoạn 2026 - 2035, Cúc Phương ưu tiên tái thả các loài thú móng guốc như nai, hươu sao và các loài linh trưởng nguy cấp như Voọc mông trắng. Sự trở lại của các loài ăn cỏ lớn sẽ tác động trực tiếp đến cấu trúc thảm thực vật, từ đó tạo điều kiện cho các loài chim, côn trùng và thú ăn thịt nhỏ phát triển.

Hành trình đánh thức bản năng của rừng già không thể bắt đầu nếu những hiểm họa vẫn còn bủa vây dưới mỗi bước chân của động vật hoang dã. Chính vì vậy, nhiệm vụ tiên quyết và mang tính sống còn trong giai đoạn này là phải trả lại sự an toàn tuyệt đối cho sinh cảnh thông qua chiến dịch “Cúc Phương không bẫy và súng săn”.

Khẳng định sự quyết liệt trong việc tạo ra môi trường sống an toàn cho các loài động vật hoang dã, ông Nguyễn Văn Thái, Giám đốc Save Vietnam’s Wildlife (SVW) chia sẻ: Trung tâm SVW đã phối hợp với VQG Cúc Phương ngay từ khi thành lập năm 2014, tập trung vào công tác cứu hộ, phục hồi các quần thể động vật hoang dã và nhân nuôi sinh sản các loài nguy cấp. Cúc Phương là nơi cứu hộ tê tê nhiều nhất thế giới với gần 2.000 cá thể được cứu hộ. Hơn 60% trong số đó đã được tái thả về tự nhiên an toàn. SVW và Cúc Phương đi đầu trong việc sinh sản bảo tồn cho các loài Cầy vằn và Tê tê vàng.

Định hướng sắp tới của chúng tôi là tập trung nhân nuôi sinh sản các loài đã tuyệt chủng về mặt chức năng trong khu vực như Hươu sao, Nai để chuẩn bị cho việc tái thả vào Cúc Phương trong tương lai. Bên cạnh đó, hỗ trợ Vườn ứng dụng khoa học công nghệ, phần mềm vào tuần tra để gỡ bẫy và bảo vệ rừng hiệu quả hơn. Thực tế, năm 2025 vừa qua, các hoạt động săn, bẫy động vật hoang dã đã có xu hướng giảm rõ rệt, mục tiêu năm 2026 hướng tới một VQG không còn bẫy và súng săn.

Để bảo vệ thành quả tái hoang dã, Cúc Phương ứng dụng mạnh mẽ khoa học công nghệ. Hơn 17.000 km tuần tra được số hóa qua phần mềm SMART, hệ thống bẫy ảnh hồng ngoại truyền dữ liệu thời gian thực và công nghệ ADN môi trường (eDNA) giúp theo dõi sự hiện diện của các loài quý hiếm mà không cần tiếp cận trực tiếp. AI cũng được áp dụng để nhận diện loài và phát hiện sớm các hành vi xâm nhập trái phép.

Công cuộc tái hoang dã không thể thành công nếu thiếu sự hợp tác liên vùng và sự ủng hộ của xã hội. Ông Phạm Ngọc Dương, Trưởng phòng Khoa học và Hợp tác quốc tế, VQG Cát Tiên chia sẻ kinh nghiệm: "Cát Tiên có kinh nghiệm phục hồi thành công quần thể Cá sấu nước ngọt tại Bàu Sấu từ những năm 2000. Những bài học về giám sát sau tái thả và quản lý sinh cảnh sẽ được chúng tôi chia sẻ để Cúc Phương triển khai hiệu quả chương trình sắp tới. Tái hoang dã là hành trình dài đòi hỏi sự kiên trì và phối hợp chặt chẽ giữa các khu bảo tồn".

Bên cạnh sự sẻ chia chuyên môn giữa các Vườn quốc gia, sự đồng hành của các tổ chức quốc tế như Vườn thú Leipzig (Đức) hay Tổ chức SVW đã mang đến những tiêu chuẩn giám sát hiện đại nhất, đảm bảo mỗi cá thể động vật khi trở về rừng đều mang theo hy vọng sống sót thực thụ.

Tiến sĩ thú y Ralph Schonfelder, Đại diện Quốc gia của Vườn thú Leipzig tại Việt Nam cho biết: Hiện tại, Sở thú Leipzig (Đức) tại Việt Nam đang thực hiện chương trình Bảo tồn Linh trưởng Việt Nam tại Trung tâm Cứu hộ Linh trưởng Nguy cấp (EPRC), phối hợp cùng Vườn quốc gia Cúc Phương. Chương trình đang chăm sóc 15 loài linh trưởng cực kỳ nguy cấp và nguy cấp với tổng cộng 245 cá thể, tăng thêm 65 cá thể so với thời điểm 25 năm trước khi tôi bắt đầu công việc bảo tồn linh trưởng tại Việt Nam.

Ở thời điểm hiện tại, đây vẫn là hình thức bảo tồn chuyển chỗ (ex situ), do các sinh cảnh tự nhiên, các Vườn quốc gia và Khu bảo tồn thiên nhiên vẫn chưa thực sự an toàn trước vấn nạn săn bắt và buôn bán động vật hoang dã trái phép. Vì vậy, chúng tôi đang tiến hành quy trình: Cứu hộ - Phục hồi - Chăm sóc sức khỏe - và Tái thả tiền chuẩn bị trong các khu vực bán hoang dã.

Rào cản lớn nhất của tái hoang dã không chỉ là sức khỏe của con thú, mà là sự an toàn của sinh cảnh. Cúc Phương đang đi đúng hướng khi kết hợp giữa nhân nuôi bảo tồn nghiêm ngặt (ex-situ) và chuẩn bị kỹ lưỡng các khu vực bán hoang dã để huấn luyện lại bản năng cho loài trước khi thả. Chúng tôi mang đến đây không chỉ là tài chính, mà là những ngân hàng sinh học (Biobanking) và tiêu chuẩn giám sát hiện đại nhất để đảm bảo mỗi cá thể Voọc mông trắng trở về rừng đều là một hy vọng sống sót thực thụ".

Cùng với sự đồng lòng của các cơ quan nhà nước, các tổ chức quốc tế còn có sự chung tay của khối tư nhân đã tiếp thêm sức mạnh bền bỉ cho đại ngàn. Ông Khương Anh Văn, Chủ tịch Menard Việt Nam khẳng định: "Tại Menard, chúng tôi xem việc đồng hành cùng Cúc Phương là hành trình “trả ơn” đại ngàn. Mỗi bước chạy marathon, mỗi nguồn quỹ đóng góp không chỉ là trách nhiệm xã hội, mà là sự kết nối tâm hồn giữa doanh nghiệp với thiên nhiên. Không thể có thịnh vượng nếu thiếu đi hành tinh xanh".

Đặc biệt, ông Nguyễn Văn Thái (SVW) nhấn mạnh cần một cơ chế "Tài chính xanh”: "Chúng tôi mong đợi cơ chế tài chính xanh để doanh nghiệp tham gia bài toán dài hạn. Thay vì chỉ cứu trợ sau bão lũ, hãy đầu tư giữ rừng thượng nguồn để ngăn thiên tai từ gốc. Tài chính xanh sẽ giúp cộng đồng vùng đệm phát triển sinh kế, biến họ thành những người gác rừng thay vì đi săn".

Không chỉ dừng lại ở sự đồng hành của các tổ chức hay doanh nghiệp, "nhịp đập đại ngàn" ấy còn được trao truyền và tiếp nối bởi thế hệ trẻ - những người sẽ trực tiếp kế thừa và quyết định diện mạo của thiên nhiên trong tương lai. Chương trình “Lớn lên cùng đại ngàn” chính là nơi những hạt giống yêu thương và trách nhiệm được gieo mầm thông qua những trải nghiệm thực tế đầy sâu sắc.

Cháu Nguyễn Hà Phương (lớp 11H, Trường THPT Nguyễn Huệ), một bạn trẻ từng gắn bó với các hoạt động giáo dục và cứu hộ tại Vườn, chia sẻ về góc nhìn của thế hệ mình: "Tham gia “Lớn lên cùng đại ngàn”, em không chỉ được khám phá sự kỳ diệu của thiên nhiên mà còn được trực tiếp chăm sóc các cá thể động vật đang cứu hộ. Chính những ngày tháng sống giữa rừng già đã khơi dậy trong em ý thức bảo vệ và tình yêu dành cho thiên nhiên. Khi nghe về kế hoạch tái hoang dã, em tin rằng những loài vật mà em từng chăm sóc sẽ sớm có một cuộc sống tự do thực sự. Em mong rằng mai này, thế hệ của chúng em sẽ được thấy một Cúc Phương tràn đầy nhịp điệu hoang dã”.

Khép lại những tâm huyết và kỳ vọng, ông Nguyễn Văn Chính, Giám đốc VQG Cúc Phương một lần nữa khẳng định: “Chúng ta đang đứng trước một hành trình dài, phức tạp, nhiều thách thức, nhưng cũng đầy cơ hội. Thành công của tái hoang dã không thể đo bằng số lượng cá thể được thả, mà phải được đo bằng sự trở lại của các quá trình tự nhiên, bằng sự phục hồi của hệ sinh thái, và bằng sự thay đổi trong nhận thức của con người. Chúng ta phải kiên trì, phải thận trọng, nhưng cũng phải quyết tâm”.