Đặc sắc lễ hội Đền Gin

Đền Gin là di tích có giá trị tiêu biểu về lịch sử và nghệ thuật kiến trúc, đã được xếp hạng di tích cấp quốc gia từ năm 1964. Lễ hội Đền Gin diễn ra từ ngày mùng 8 đến mùng 10 tháng Chạp hằng năm, là một trong những lễ hội mang đậm dấu ấn lịch sử và tín ngưỡng của cư dân nông nghiệp lúa nước. Trung tâm của lễ hội là việc thờ phụng, tri ân Tướng công Kiều Công Hãn. Theo sử sách và thần phả, sau khi nhà Ngô sụp đổ, đất nước rơi vào cảnh loạn 12 sứ quân, trong đó Kiều Công Hãn trấn giữ vùng Phong Châu.

Theo các tài liệu tại di tích Đền Gin, năm Đinh Mão (967), thành Phong Châu thất thủ trước lực lượng của Đinh Bộ Lĩnh, ông phải mở đường máu chạy về phía Nam. Sau nhiều trận giao tranh ác liệt tại vùng Thượng Hiền (Kiến Xương), Kiều Công Hãn bị thương nặng và chạy về đến thôn An Lũng (nay thuộc xã Nam Minh). Tại đây, trong cơn nguy kịch, ông được bà hàng nước tên Phạm Thị Già cứu giúp, dâng rượu và gỏi cá trắm. Ăn xong, ông tiếp tục di chuyển đến Lũng Kiều thì kiệt sức và hóa thân. Cảm kích trước tấm lòng của bà hàng nước và để tưởng nhớ bữa ăn cuối cùng của vị tướng quân, nhân dân địa phương đã đưa tục “tế cá trắm” trở thành nghi thức quan trọng, linh thiêng nhất trong lễ hội Đền Gin.

Nghi lễ rước kiệu trong ngày chính kỵ (mùng 10 tháng Chạp) được tổ chức quy mô, trang trọng với sự tham gia của đông đảo chức sắc và nhân dân. Đoàn rước kéo dài hàng cây số với cờ xí rợp trời, chiêng trống vang vọng. Đi đầu là đội múa rồng, múa lân, tiếp đó là đội cờ, phường bát âm và các cỗ kiệu.

Điểm nhấn trong đoàn rước là kiệu Bát cống rước “Ông Cá”. Trên kiệu đặt mâm đồng lớn, bên trong là 3 “Ông Cá” trắm đen còn sống, trọng lượng từ 5kg đến trên 10kg. Để có được những “Ông Cá” đạt chuẩn dâng Thánh, quy trình tuyển chọn diễn ra rất khắt khe, tuân thủ nghiêm ngặt các quy định của hương ước xưa. Ngay từ tháng 5, tháng 6 âm lịch, các giáp, các thôn đã cử người đi khắp các địa phương lân cận để “săn” cá. Cá được chọn phải là cá trắm đen, nuôi thả tự nhiên, hình dáng cân đối, khỏe mạnh.

Sau khi rước về đền, cá được thả vào vạc đồng lớn chứa nước giếng đền, đặt tại vị trí trang trọng. Trong suốt thời gian này, phải cắt cử người trông coi cá cẩn mật ngày đêm. Sáng mùng 10 tháng Chạp, cá được đưa lên kiệu rước quanh làng trước khi thực hiện nghi thức tế lễ. Kết thúc lễ tế, theo tục lệ xưa, cá sẽ được chia phần cho người hành tế và các bậc kỳ lão, thể hiện sự công bằng và gắn kết cộng đồng.

Theo truyền thống, lễ hội có sự tham gia của thế hệ trẻ, qua đó góp phần giáo dục truyền thống văn hóa quê hương. Em Vũ Minh Khang (14 tuổi), thôn Chiền là một trong những thành viên nhỏ tuổi trong đoàn rước chia sẻ niềm tự hào: “Được các cụ trong làng tin tưởng chọn vào đoàn rước, em thấy rất vinh dự. Qua mỗi bước đi, nghe các ông, các bác kể về công trạng của Đức Thánh, em càng hiểu và trân trọng lịch sử quê hương”.

Về công tác tổ chức, đồng chí Tống Văn Thuận, Phó Chủ tịch Thường trực UBND xã Nam Minh, Trưởng Ban Tổ chức Lễ hội Đền Gin cho biết: “Ngay sau khi sáp nhập và vận hành mô hình chính quyền hai cấp, UBND xã đã kiện toàn Ban quản lý di tích, xây dựng kế hoạch chi tiết cho lễ hội. Địa phương thành lập các tiểu ban chuyên môn như khánh tiết, an ninh, tuyên truyền nhằm đảm bảo lễ hội diễn ra trang nghiêm, an toàn. Chúng tôi chú trọng hướng dẫn nhân dân chuẩn bị lễ vật từ chính nông sản đặc hữu của quê hương như bánh chưng, bánh giầy, các loại giò..., qua đó vừa gìn giữ văn hóa cha ông, vừa quảng bá thế mạnh sản vật của xã”.

Bên cạnh nghi thức rước cá trắm mang ý nghĩa lịch sử sâu sắc, tục thi cỗ, dâng cỗ tại lễ hội Đền Gin là nơi phô diễn tài hoa, sự khéo léo và óc sáng tạo của người dân Nam Minh. Các lễ vật dâng lên Đức Thánh được nâng tầm thành những tác phẩm nghệ thuật, kết tinh từ sản vật quê hương và tấm lòng thành kính của người dân.

Hệ thống cỗ dâng Thánh tại lễ hội Đền Gin phong phú, bao gồm: Cỗ ngọc, Cỗ các, Cỗ tứ linh, Cỗ ngũ sắc, Cỗ đồ đường... Trong đó, đặc sắc nhất là “Cỗ ngọc” gồm 6 thứ giò, bát mọc cua bể, cá rán, chim két, nem, nộm, gà hầm, lòng lợn bung, chả quýt, chả chìa.... “Cỗ các” tương tự Cỗ ngọc nhưng có thêm thủ lợn. “Cỗ tứ linh” sử dụng các nguyên liệu quen thuộc để tạo hình Long (từ thịt lợn), Ly (từ chân giò), Quy (gà nằm), Phượng (gà đứng) sinh động.

Nổi bật trong ẩm thực Đền Gin là nghệ thuật làm giò. Người dân nơi đây sáng tạo 8 loại giò khác nhau gồm: giò thủ, giò lá lật, giò chân, giò chả hoa, giò lòng, giò lựu, giò nạc (giò lụa) và giò lây. Mỗi loại giò đều là bí quyết gia truyền, đòi hỏi sự tỉ mỉ, công phu từ khâu chọn nguyên liệu đến chế biến và tuyệt đối tuân thủ nguyên tắc chỉ chế biến để tế lễ, không sản xuất đại trà.

Nổi bật nhất trong số đó là giò lá lật và giò chả hoa. Để làm giò lá lật, người thợ phải chọn phần thịt vai, lọc khéo léo và xẻ thành từng khía hình lá. Mỗi chiếc lá phải đủ 9 khía đều tăm tắp, tượng trưng cho sự trường tồn, vĩnh cửu. Trứng gà tráng mỏng được sắp xếp làm sống lá, thịt nạc xay phủ đều hai bên, tạo nên hình ảnh đẹp mắt khi cắt lát. Giò chả hoa lại gây ấn tượng bởi phần lõi được tạo hình thành các con số tương ứng với năm tế lễ. Từng khoanh giò khi cắt lát để lộ những con số sắc nét, cân đối, thể hiện kỹ thuật chế biến tinh xảo và tư duy thẩm mỹ độc đáo của các nghệ nhân.

Ông Trần Văn Huấn, thôn Phúc Thiện, người có thâm niên làm cỗ giò từ năm 1989 chia sẻ: “Làm cỗ giò bát bửu kính Thánh là truyền thống có từ xa xưa. Để làm được những khoanh giò đạt chuẩn, người thợ không được pha chế bất kỳ tạp chất nào, phải giữ nguyên bản vị của thịt. Quy trình làm đòi hỏi sự kiên trì, tỉ mỉ và tâm đức trong sáng. Chúng tôi luôn cố gắng truyền dạy những kỹ thuật khó nhất cho thế hệ trẻ để giữ lửa nghề”.

Bên cạnh các món mặn, “Cỗ đồ đường” và “Cỗ ngũ sắc” mang đến hương vị ngọt ngào, thanh tao. Cỗ đồ đường gồm 5 loại bánh: bánh khoai, bánh nếp, bánh giáo, bánh gai, bánh ngũ vị. Bánh ngũ sắc được chế biến từ khoai sọ, bột nếp trộn với màu tự nhiên từ gấc (đỏ), lá cây (xanh), nghệ (vàng), khoai lang (tím)... tạo nên mâm cỗ rực rỡ sắc màu. Những chiếc bánh vuông vức được bày biện công phu cùng chè, xôi vò, thể hiện ước vọng về cuộc sống no đủ, hài hòa.

Trong những ngày hội, hàng chục kiệu cỗ được trang trí lộng lẫy, rước từ các thôn về đền chính để dự thi. Ban tổ chức cử ra tổ trọng tài chấm điểm dựa trên các tiêu chí về trang trí, trang phục rước và chất lượng lễ vật. Dù phần thưởng chỉ mang tính tượng trưng, nhưng niềm vinh dự khi có mâm cỗ đẹp dâng Thánh là động lực để người dân thi đua, sáng tạo.

Dưới góc độ chuyên môn, ông Thành Long, chủ nhà hàng Thành Long (Ninh Bình) đánh giá: “Sự cầu kỳ, tỉ mỉ trong cách chế biến và bài trí lễ vật của người dân nơi đây đã đạt tới trình độ nghệ thuật. Dù là những người làm nghề chuyên nghiệp, chúng tôi vẫn thấy nể phục và học hỏi được nhiều điều từ tinh hoa nghệ thuật chế biến cỗ dâng Thánh tại lễ hội Đền Gin”.

Đặc biệt, lễ hội năm nay có sự đồng hành của Hiệp hội Văn hóa Ẩm thực Ninh Bình trong các khâu giám sát, chấm thi và vinh danh nghệ nhân. Đánh giá về tầm vóc của lễ hội, bà Lê Thị Thiết, Chủ tịch Hiệp hội Văn hóa Ẩm thực Ninh Bình nhấn mạnh: “Bên cạnh việc hỗ trợ chuyên môn, Hiệp hội đang phối hợp cùng địa phương và các ngành chức năng xây dựng nền tảng nghiên cứu, lập hồ sơ khoa học hướng tới đề xuất đưa Lễ hội Đền Gin vào Danh mục Di sản Văn hoá phi vật thể quốc gia. Đây là cơ sở pháp lý và thực tiễn quan trọng để biến tiềm năng di sản thành động lực phát triển du lịch văn hóa bền vững”.

Lễ hội Đền Gin với tục tế cá trắm và thi cỗ độc đáo đã và đang góp phần khẳng định giá trị văn hóa đặc sắc của vùng đất Nam Minh. Thông qua lễ hội, những giá trị truyền thống tốt đẹp, lòng biết ơn tiền nhân và tình đoàn kết cộng đồng được bồi đắp, trao truyền qua các thế hệ. Đồng thời, đây là cơ hội để địa phương quảng bá tiềm năng du lịch, giới thiệu những sản phẩm nông nghiệp, ẩm thực đặc trưng đến với bạn bè gần xa, góp phần thúc đẩy kinh tế - xã hội phát triển bền vững.

Chung niềm xúc động khi về trẩy hội, anh Trần Thanh Giang, du khách đến từ Hà Nội chia sẻ: “Lần đầu tiên đến Đền Gin, tôi thực sự ấn tượng trước không khí trang nghiêm và nét độc đáo của tục rước “ông cá” và các món ẩm thực đặc sắc dâng Thánh. Việc người dân nơi đây vẫn gìn giữ nguyên vẹn những nghi thức cổ truyền tạo nên sức hút riêng biệt cho di tích”.