Vì sao giá diesel luôn tăng nhanh hơn xăng trong khủng hoảng năng lượng?

Mỗi khi cú sốc địa chính trị giáng xuống thị trường năng lượng, kịch bản quen thuộc lại xuất hiện - giá dầu diesel tăng vọt rất nhanh, trong khi giá xăng tăng chậm hơn.

Lịch sử từng chứng kiến đúng mô hình này sau khi xung đột Nga-Ukraine nổ ra. Và hiện nay điều đó đang lặp lại khi căng thẳng Trung Đông làm gián đoạn hoạt động của tàu chở dầu qua eo biển Hormuz.

Điều này đặt ra một câu hỏi quan trọng: Vì sao diesel phản ứng nhanh hơn nhiều so với xăng?

Câu trả lời không nằm ở yếu tố ngắn hạn. Nó mang tính cấu trúc. Diesel giữ vị trí trung tâm của kinh tế toàn cầu theo cách mà xăng không có được.

Một trong những thực tế ít được chú ý là diesel thường có biên an toàn thấp hơn.

Tồn kho các loại nhiên liệu chưng cất, kể cả diesel và dầu sưởi, thường thấp hơn tồn kho xăng. Trong cả đầu năm 2022 lẫn các đợt gián đoạn gần đây, tồn kho nhóm nhiên liệu này đã thấp hơn mức mùa vụ thông thường trước khi cú sốc địa chính trị xuất hiện. Điều đó khiến thị trường gần như không có vùng đệm khi nguồn cung bị gián đoạn.

Ngược lại, xăng được hưởng lợi từ khả năng lưu trữ lớn hơn, sản xuất mang tính địa phương cao hơn và mô hình nhu cầu theo mùa rõ ràng hơn. Diesel không có lợi thế đó. Khi nguồn cung thắt chặt, diesel thường là loại chịu tác động đầu tiên - và mạnh nhất.

Diesel là nhiên liệu toàn cầu, xăng thì không

Xăng chủ yếu là sản phẩm mang tính khu vực. Đây là sản phẩm được lọc dầu và tiêu thụ phần lớn trong cùng một khu vực địa lý.

Diesel thì khác. Đây là nhiên liệu của thương mại toàn cầu.

Diesel vận hành tàu biển, xe tải, tàu hỏa và máy móc hạng nặng chuyên chở hàng hóa xuyên biên giới. Vì vậy, giá diesel gắn chặt với dòng chảy thương mại quốc tế. Khi một điểm nghẽn chiến lược như eo biển Hormuz bị gián đoạn, tác động lan rộng tới thị trường diesel trên toàn cầu.

Ngay cả những quốc gia nhập ít dầu thô từ Trung Đông cũng vẫn chịu ảnh hưởng, vì diesel được giao dịch rộng rãi và định giá trên thị trường quốc tế. Gián đoạn ở một nơi có thể khiến nguồn cung thắt chặt ở khắp nơi.

Nhu cầu rộng hơn và kém linh hoạt hơn

Một khác biệt quan trọng khác nằm ở phía cầu.

Nhu cầu xăng chủ yếu gắn với xe cá nhân. Khi giá tăng, người tiêu dùng có thể phản ứng bằng cách lái xe ít hơn, đi chung xe hoặc hoãn các chuyến đi.

Nhu cầu diesel thì kém linh hoạt hơn nhiều. Nó là nền tảng của: (1) Vận tải đường dài bằng xe tải; (2) Đường sắt; (3) Vận tải biển; (4) Xây dựng và khai khoáng; (5) Nông nghiệp; (6) Hoạt động công nghiệp.

Các lĩnh vực này không có nhiều lựa chọn thay thế. Hàng hóa vẫn phải vận chuyển. Mùa vụ vẫn phải gieo trồng và thu hoạch. Công trình xây dựng không thể dừng lại chỉ vì giá nhiên liệu tăng.

Ngoài ra, mùa gieo trồng mùa xuân là một trong những giai đoạn tiêu thụ diesel mạnh nhất trong năm. Nông dân phụ thuộc nhiều vào diesel cho máy kéo, tưới tiêu và vận chuyển. Đáng chú ý, cuộc xung đột Nga-Ukraine nổ ra tháng 2/2022 đúng vào thời điểm chuẩn bị mùa vụ, làm tăng thêm áp lực cầu đúng lúc nguồn cung toàn cầu bị gián đoạn.

Khi nhiều lĩnh vực cùng tranh giành một nguồn cung hạn chế, giá sẽ tăng rất nhanh.

Nhà máy lọc dầu không thể đơn giản “sản xuất thêm diesel”

Về lý thuyết, giá cao sẽ khuyến khích tăng sản lượng. Nhưng trong thực tế, ngành lọc dầu không vận hành như vậy - ít nhất là không thể nhanh chóng.

Diesel và xăng đến từ các phân đoạn khác nhau của thùng dầu thô, nên việc chuyển đổi sản lượng không hề đơn giản. Sản xuất diesel phụ thuộc vào chất lượng dầu thô, công suất xử lý hydro và các tiêu chuẩn lưu huỳnh siêu thấp nghiêm ngặt.

Các nhà máy lọc dầu cũng thường hoạt động gần hết công suất, đặc biệt trong giai đoạn nhu cầu cao. Lịch bảo trì định kỳ theo mùa cũng có thể làm giảm tính linh hoạt. Tại Mỹ, các nhà máy hiện đang tăng sản xuất xăng để chuẩn bị cho mùa lái xe hè cao điểm. Họ không thể chuyển mạnh sang diesel.

Kết quả là khi nhu cầu diesel tăng vọt hoặc nguồn cung bị gián đoạn, các nhà máy lọc dầu không thể nhanh chóng tăng sản lượng để bình ổn thị trường. Sự cứng nhắc này lầm trầm trọng thêm tình trạng tăng giá.

Áp lực mùa vụ và cấu trúc chồng chất

Diesel cũng đối mặt với cạnh tranh mùa vụ.

Trong mùa lạnh, nhu cầu dầu sưởi - chiết xuất từ cùng nguồn nhiên liệu chưng cất tăng, khiến nguồn cung diesel càng căng thẳng. Dù đây không phải yếu tố chính trong mùa xuân và hè, song vẫn cho thấy một điểm đáng chú ý: thị trường diesel thường xuyên bị kéo theo nhiều hướng bởi các nguồn cầu cạnh tranh.

Ngay cả ngoài mùa đông, chu kỳ nông nghiệp, xây dựng và vận tải hàng hóa cũng có thể trùng nhau, giữ nhu cầu ở mức cao quanh năm.

Diesel là cơ chế truyền dẫn lạm phát

Có lẽ khác biệt quan trọng nhất là cách diesel tác động đến nền kinh tế nói chung.

Diesel vận hành quá trình lưu chuyển hàng hóa. Khi giá diesel tăng, chi phí vận tải tăng. Điều này trực tiếp đẩy tăng chi phí thực phẩm, vật liệu xây dựng và hàng tiêu dùng.

Tại Mỹ, xe tải vận chuyển khoảng 70% lượng hàng hóa. Khi giá diesel tăng mạnh, chi phí sẽ lan dọc chuỗi cung ứng. Doanh nghiệp có thể hấp thụ một phần, nhưng phần lớn rốt cuộc sẽ được chuyển sang người tiêu dùng.

Xăng không có tầm ảnh hưởng hệ thống như vậy. Xăng tác động trực tiếp đến người dân, còn diesel tác động đến mọi thứ.

Mô hình lặp lại vì có lý do

Phản ứng gần đây của thị trường không hề bất thường. Đây là sự lặp lại.

Sau cuộc xung đột Nga-Ukraine, giá diesel tăng mạnh hơn nhiều so với xăng khi nguồn cung nhiên liệu chưng cất toàn cầu bị siết chặt. Các gián đoạn hiện nay đang tạo ra phản ứng tương tự, dù nguyên nhân cụ thể khác nhau.

Cơ chế nền tảng không thay đổi. Diesel vẫn dễ tổn thương hơn, bị ràng buộc hơn và thiết yếu hơn đối với hoạt động kinh tế.

Bức tranh lớn

Giá diesel tăng nhanh hơn xăng trong các cuộc khủng hoảng toàn cầu vì thị trường diesel có cấu trúc chặt hơn, gắn kết toàn cầu hơn và kém linh hoạt hơn.

Đó là nhiên liệu vận hành vận tải hàng hóa, công nghiệp và nông nghiệp. Nó hoạt động với tồn kho mỏng hơn, nhu cầu kém co giãn hơn và không thể dễ dàng tăng sản lượng khi nguồn cung bị gián đoạn.

Xăng là nhiên liệu tiêu dùng. Diesel là nhiên liệu của nền kinh tế.

Và khi kinh tế toàn cầu chịu sức ép, chính loại nhiên liệu kinh tế đó sẽ biến động đầu tiên – và mạnh nhất.