“Trẻ em như búp trên cành”

Trẻ em là người chủ tương lai của đất nước. Và là những “búp non” nên việc bảo vệ trẻ trước mọi tác động của môi trường sống là vô cùng quan trọng, khó khăn, nhất là trong thời đại số, khi mà cơ hội và thách thức, rủi ro luôn đan xen, tiềm ẩn. Trải qua nhiều thập kỷ, lời dạy của Người vẫn là kim chỉ nam cho chính sách bảo vệ trẻ em.

Tuy nhiên, chúng ta đang sống trong một thời đại hoàn toàn khác - kỷ nguyên số, sự bùng nổ của Internet và trí tuệ nhân tạo. Công nghệ số mang lại vô vàn cơ hội phát triển vượt bậc nhưng cũng đi kèm những thách thức chưa từng có đối với sự an toàn và phát triển toàn diện của trẻ em.

Phương châm “dành những gì tốt nhất cho trẻ em” lúc này đòi hỏi sự thay đổi tư duy mạnh mẽ từ gia đình, nhà trường đến toàn xã hội, chuyển dịch từ quản lý hành chính sang những hành động nhân văn sâu sắc.

Đối với nhiều gia đình, những lợi thế của kỷ nguyên số cũng đi kèm những vấn nạn nhức nhối trong việc giáo dục trẻ khi cạm bẫy trên môi trường mạng đến người lớn cũng khó kiểm soát và tránh được nguy cơ sập bẫy. Khi chuyển dịch sang không gian mạng, môi trường sống của trẻ em không còn giới hạn ở không gian vật lý. Những nguy cơ đối với trẻ em hiện nay trở nên vô hình, khó kiểm soát và có sức tàn phá lớn hơn.

Sự ẩn danh trên Internet khiến hành vi công kích, lăng mạ, cô lập trở nên dễ dàng dẫn đến hệ hụy của bạo lực mạng càng trở nên khôn lường. Nhiều trẻ em rơi vào trạng thái trầm cảm, hoảng loạn, thậm chí tự tử vì bị bạo lực mạng mà cha mẹ không nhận biết trước dấu hiệu.

Nguy cơ xâm hại tình dục và lừa đảo qua mạng bủa vây trẻ khi các đối tượng xấu sử dụng tài khoản giả mạo để tiếp cận, dụ dỗ, tống tiền bằng hình ảnh nhạy cảm. Sự thiếu kiểm soát thông tin khiến trẻ dễ trở thành nạn nhân của các mạng lưới buôn người hoặc sản xuất văn hóa phẩm đồi trụy.

Việc tiếp xúc quá sớm với các thuật toán giữ chân (thao túng tâm lý) của các nền tảng mạng xã hội TikTok, YouTube, Facebook khiến trẻ bị "nghiện" màn hình. Hệ quả là trẻ lười vận động, suy giảm thị lực, mất tập trung. Nguy hiểm hơn là các nội dung bạo lực, nhảm nhí, thông tin sai lệch mà trẻ tiếp xúc thường xuyên làm méo mó thế giới quan và suy đồi đạo đức của trẻ.

Một “căn bệnh” của thời 4.0 được gọi tên là sự thờ ơ công nghệ (Technoference). Đó là không chỉ với trẻ con, nhiều cha mẹ mải mê điện thoại, bỏ bê việc giao tiếp trực tiếp với con cái. Sự đứt gãy sợi dây liên kết gia đình này đẩy trẻ em tìm kiếm sự công nhận, sẻ chia đầy rủi ro từ những người lạ trên không gian mạng.

Để hiện thực hóa lời dạy của Bác là "dành những gì tốt nhất cho trẻ em" trong bối cảnh hiện nay, chúng ta cần triển khai đồng bộ các nhóm giải pháp từ gốc rễ.

Trước hết cần hoàn thiện hành lang pháp lý và chế tài xử phạt. Nhà nước cần liên tục cập nhật Luật Trẻ em và Luật An ninh mạng để bao quát các hành vi vi phạm mới trên không gian mạng. Đồng thời có chế tài xử phạt cực kỳ nghiêm khắc đối với các doanh nghiệp công nghệ, các nền tảng mạng xã hội nếu họ để rò rỉ dữ liệu trẻ em hoặc không có bộ lọc nội dung độc hại hiệu quả. Thành lập các cơ quan chuyên trách phản ứng nhanh để giải cứu, hỗ trợ tâm lý tức thì cho trẻ em khi bị xâm hại trên mạng.

Thay vì cấm đoán cực đoan, nhà trường - môi trường gần gũi nhất với các em sau gia đình - phải là nơi trang bị “năng lực số” hiệu quả cho học sinh. Cần quan tâm tuyên truyền phổ biến an toàn mạng, cách nhận diện tin giả, cách bảo mật thông tin cá nhân và kỹ năng ứng xử văn minh trên Internet một cách thực chất, hiệu quả cho các em; giáo dục cho trẻ hiểu rằng thế giới ảo có những hậu quả nguy hại thực, để các em tự hình thành “sức đề kháng” trước cái xấu.

Trên hết, gia đình là thành trì bảo vệ cốt lõi. Cha mẹ cần nhanh chóng thích ứng, thay đổi từ tư duy “quản lý, cấm đoán” sang “đồng hành, làm bạn”. Thiết lập quy tắc cho việc sử dụng mạng của con cái, đồng thời làm gương về việc không lệ thuộc, đam mê công nghệ, dành thời gian sống thực với con cái, gia đình. Sự làm gương này chính là học tập và làm theo tư tưởng, phương pháp giáo dục của Chủ tịch Hồ Chí Minh.

Các doanh nghiệp công nghệ cũng phải thể hiện trách nhiệm xã hội một cách thực tế thông qua việc phát triển và phổ biến các ứng dụng quản lý an toàn mạng thuần Việt, dễ sử dụng. Cộng đồng mạng cần quyết liệt lên án, tẩy chay các kênh nội dung "bẩn" hướng đến trẻ em. Mỗi người lớn khi tham gia mạng xã hội phải luôn có ý thức bảo vệ trẻ em, không chia sẻ hình ảnh nhạy cảm hoặc thông tin riêng tư của trẻ lên mạng công cộng.

Học tập và làm theo lời dạy của Bác Hồ về chăm sóc, bảo vệ trẻ em trong kỷ nguyên số không thể chỉ là những khẩu hiệu mà phải chuyển hóa thành những hành động cụ thể, thiết thực và kịp thời của mỗi cá nhân, gia đình và toàn xã hội. Công nghệ có thể thay đổi nhanh chóng với sức mạnh vô biên nhưng tình yêu thương, sự che chở và trách nhiệm đối với trẻ em thì luôn bất biến và bền vững. Dành những gì tốt nhất cho trẻ em hôm nay chính là bảo vệ nguyên khí, bảo đảm cho sự phát triển vững bền của đất nước trong tương lai số hóa toàn cầu.