Quy hoạch Tràng An - Tam Cốc - Bích Động: Định vị trung tâm du lịch đẳng cấp quốc tế trên nền tảng di sản

Thiết lập không gian phát triển

Ngày 25/6/2014, Quần thể danh thắng Tràng An đã được Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hoá Liên Hợp Quốc (UNESCO) ghi danh là Di sản văn hóa và thiên nhiên thế giới với những giá trị nổi bật vượt trội toàn cầu về: Quá trình tiến hoá địa chất, địa mạo đại diện cho sự hình thành và kiến tạo vỏ trái đất; Thẩm mỹ của cảnh quan tự nhiên tồn tại qua hàng triệu năm; Quá trình định cư, thích ứng liên tục của con người hơn 3 vạn năm lịch sử. Trở thành di sản "kép" hỗn hợp đầu tiên và duy nhất cho đến nay của Việt Nam và khu vực Đông Nam Á.

Quy hoạch bảo quản, tu bổ và phục hồi Danh lam thắng cảnh quốc gia đặc biệt Tràng An - Tam Cốc - Bích Động thuộc Quần thể danh thắng Tràng An được được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt với phạm vi gần 9.663 ha, bao gồm cả vùng lõi và vùng đệm, xác lập một cấu trúc không gian phát triển chặt chẽ, khoa học, hài hòa giữa bảo tồn và khai thác. Điểm cốt lõi của quy hoạch là định hình rõ triết lý phát triển: bảo tồn di sản không tách rời phát triển, mà chính là nền tảng để phát triển bền vững. Mục tiêu được xác định nhất quán: vừa bảo tồn các giá trị nổi bật toàn cầu của Di sản Tràng An, vừa đưa khu danh thắng trở thành một trong những điểm đến hấp dẫn của Việt Nam và quốc tế, là động lực phát triển du lịch của toàn vùng đồng bằng Bắc Bộ.

Về cấu trúc không gian, quy hoạch thiết lập hệ thống phân vùng chức năng rõ ràng. Vùng lõi được bảo vệ nghiêm ngặt với các khu vực cảnh quan thiên nhiên, di tích khảo cổ, hệ sinh thái karst và rừng đặc dụng; mọi tác động xây dựng đều bị kiểm soát chặt chẽ nhằm đảm bảo tính toàn vẹn và xác thực của di sản. Song song với đó, các khu vực phát triển du lịch được tổ chức có kiểm soát, ưu tiên các loại hình du lịch sinh thái, trải nghiệm và nghiên cứu, hạn chế tối đa các hoạt động gây tổn hại tới môi trường tự nhiên và cấu trúc di sản.

Vùng đệm được định hướng là không gian chuyển tiếp, bảo tồn và triển khai các mô hình du lịch cộng đồng, du lịch nông nghiệp, du lịch sinh thái gắn với sinh kế người dân. Nguyên tắc “bảo tồn toàn vẹn - phát triển hài hòa - cộng đồng đồng hành” được xác lập như một trụ cột quản trị di sản hiện đại, bảo đảm cân bằng lợi ích giữa Nhà nước, doanh nghiệp và cộng đồng dân cư.

Một trong những điểm đột phá của quy hoạch là việc kiểm soát chặt chẽ năng lực chịu tải du lịch. Thay vì phát triển theo chiều rộng, quy hoạch hướng tới nâng cao chất lượng trải nghiệm, phân luồng khách, giảm áp lực lên vùng lõi, đồng thời lan tỏa lợi ích kinh tế ra toàn bộ không gian di sản. Đây là bước chuyển từ tư duy “khai thác tài nguyên” sang “quản trị tài nguyên” theo chuẩn mực quốc tế.

Đáng chú ý, quy hoạch cũng tích hợp mạnh mẽ yếu tố công nghệ và quản trị hiện đại: ứng dụng GIS, bản đồ số, thực tế ảo, hệ thống giám sát thông minh để quản lý không gian di sản và điều tiết hoạt động du lịch. Điều này không chỉ nâng cao hiệu quả quản lý mà còn mở ra khả năng hình thành các sản phẩm du lịch sáng tạo, phù hợp với xu thế toàn cầu.

Đồng chí Bùi Văn Mạnh, Giám đốc Sở Du lịch cho biết: “Quy hoạch lần này có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, không chỉ giúp bảo vệ toàn vẹn các giá trị nổi bật toàn cầu của Di sản Tràng An mà còn tạo lập nền tảng để phát triển du lịch theo hướng bền vững, chất lượng cao. Đây là bước đi chiến lược để Ninh Bình hiện thực hóa mục tiêu trở thành trung tâm du lịch đẳng cấp quốc tế, trên nền tảng di sản mang lại giá trị kinh tế, văn hóa và xã hội lâu dài.”

Từ góc độ quản lý ngành, quy hoạch đã mở ra một không gian phát triển mới, ở đó du lịch không còn là ngành kinh tế đơn lẻ mà trở thành hệ sinh thái tích hợp, gắn kết chặt chẽ với văn hóa, nông nghiệp, công nghiệp sáng tạo và đô thị di sản.

Chuyển hóa di sản thành động lực nội sinh cho phát triển bền vững

Nếu quy hoạch là nền tảng, thì tư duy “kinh tế di sản” chính là động lực nội sinh để hiện thực hóa khát vọng phát triển. Những kết quả nghiên cứu khoa học đã chỉ ra rằng giá trị kinh tế của Quần thể danh thắng Tràng An không chỉ nằm ở doanh thu du lịch, mà còn bao gồm giá trị sinh thái, khảo cổ, văn hóa, tín ngưỡng và hệ sinh thái xã hội. Đây chính là cấu trúc giá trị đa chiều, tạo nên sức cạnh tranh nổi bật, riêng có và bền vững.

Phát biểu tại Hội thảo quốc tế về giá trị thương hiệu Tràng An, Tiến sỹ Đào Quyền Trưởng, Phó Cục trưởng Cục Ngoại vụ và Ngoại giao Văn hóa, Phó Tổng Thư ký Ủy ban Quốc gia UNESCO Việt Nam khẳng định: Là Di sản thế giới hỗn hợp đầu tiên của Đông Nam Á, Tràng An kết tinh hài hòa giữa thiên nhiên kỳ vĩ, giá trị khảo cổ học độc đáo, dấu ấn lịch sử lâu đời và sự hiện diện sống động của cộng đồng. Đây không chỉ là biểu tượng tự hào của Ninh Bình, mà còn là một trong những minh chứng nổi bật nhất cho cam kết và đóng góp của Việt Nam đối với Di sản chung của nhân loại trong khuôn khổ UNESCO.

Theo ông, để Tràng An trở thành nền tảng để xây dựng một hệ sinh thái kinh tế di sản năng động, sáng tạo, góp phần định hình tương lai phát triển bền vững, cần đặt văn hóa ở vị trí trung tâm của phát triển, coi di sản là nguồn lực chiến lược chứ không chỉ là tài nguyên du lịch. Điều này đòi hỏi một mô hình quản trị tích hợp, trong đó cộng đồng đóng vai trò chủ thể, doanh nghiệp là động lực, Nhà nước giữ vai trò kiến tạo và điều phối.

Thực tiễn tại Ninh Bình cho thấy, mô hình hợp tác công- tư trong quản lý di sản đã phát huy hiệu quả rõ nét. Người dân không chỉ tham gia cung cấp dịch vụ du lịch mà còn trực tiếp bảo vệ, gìn giữ cảnh quan, môi trường và giá trị văn hóa. Chính sự tham gia này đã tạo nên tính bền vững cho mô hình phát triển, giúp di sản “sống” trong đời sống cộng đồng.

Quy hoạch cũng định hướng phát triển đa dạng các sản phẩm du lịch đặc thù: từ du lịch sinh thái, du lịch khảo cổ, du lịch tâm linh đến du lịch nông nghiệp, du lịch sáng tạo và du lịch MICE. Sự đa dạng này không chỉ kéo dài thời gian lưu trú của du khách mà còn nâng cao giá trị gia tăng, giảm áp lực lên tài nguyên di sản.

Đặc biệt, việc gắn kết bảo tồn di sản với phát triển đô thị di sản và đô thị sáng tạo mở ra một hướng đi mới. Tràng An không chỉ là điểm đến du lịch mà còn là không gian sáng tạo, nơi hội tụ của nghệ thuật, công nghệ và tri thức. Đây chính là yếu tố quyết định để nâng tầm thương hiệu Tràng An trên bản đồ du lịch quốc tế.

Từ góc độ quốc tế, bà Simona Mirela Miculescu, Chủ tịch Đại hội đồng UNESCO lần thứ 42 đã đánh giá: “Trong kỷ nguyên với nhiều thay đổi nhanh chóng trên toàn cầu, khi những biến động về xã hội và lợi ích khác nhau thường khiến chúng ta cảm thấy trở nên lạc lõng, thì các mối quan hệ hợp tác để bảo vệ di sản Tràng An lại trở thành cầu nối, thúc đẩy đối thoại và sự hiểu biết giữa các cộng đồng xã hội và người dân trên toàn thế giới”.

Do vậy, Quy hoạch Tràng An - Tam Cốc - Bích Động không chỉ xác lập một không gian bảo tồn, mà còn mở ra một không gian phát triển mới để biến di sản trở thành động lực nội sinh cho tăng trưởng của địa phương. Với tầm nhìn chiến lược, cách tiếp cận khoa học và sự đồng hành của cộng đồng cùng quốc tế, Ninh Bình đang từng bước hiện thực hóa khát vọng xây dựng một trung tâm du lịch đẳng cấp quốc tế, mang bản sắc riêng, bền vững và có sức cạnh tranh toàn cầu. Trong hành trình đó, Tràng An không chỉ là di sản của quá khứ, mà đang trở thành tài sản của hiện tại và tương lai - một biểu tượng của “kinh tế di sản” trong thời đại mới.