Nông dân trồng lúa châu Á đối mặt cú sốc phân bón

Giá phân bón tăng vọt đang phủ bóng lên nông dân trồng lúa tại Nam Á và Đông Nam Á khi chuẩn bị xuống giống, gây ra rủi ro đối với nguồn cung lương thực.

Giá chuẩn quốc tế phân urê đã chạm mốc 857 USD/tấn trong tháng 4, theo dữ liệu do WB công bố hôm thứ Hai 4/5. Mức này vượt đỉnh 4 năm là 726 USD được thiết lập trong tháng 3, và cao hơn gấp đôi so với cùng kỳ năm trước.

Các quốc gia vùng Vịnh Ba Tư như Qatar và Arab Saudi chiếm 30-35% xuất khẩu urê toàn cầu - loại phân bón gốc nitơ được sản xuất từ khí tự nhiên. Các cơ sở sản xuất đã bị hư hại sau các cuộc tấn công của Iran, và hoạt động vận chuyển bị đình trệ do eo biển Hormuz trên thực tế bị đóng cửa.

Các quốc gia châu Á đang phải đối mặt trực tiếp với đợt tăng chi phí này khi vừa là nhà sản xuất vừa là người tiêu dùng lớn đối với gạo. Trồng lúa là ngành sản xuất sử dụng nhiều phân bón và đặc biệt phụ thuộc vào phân bón gốc nitơ - giúp thúc đẩy sự phát triển lá và thân cây trồng.

Nikkei Asia dẫn lời ông Dawit Mekonnen, chuyên gia kinh tế cấp cao tại WB cho biết, châu Á là khu vực chịu tác động lớn nhất từ nguồn cung năng lượng và phân bón từ Trung Đông. Nếu eo biển Hormuz vẫn đóng cửa sau tháng 6, nhiều quốc gia có khả năng sẽ đối mặt với tình trạng thiếu hụt vật tư đầu vào.

Sản xuất lưu huỳnh, một thành phần trong phân bón gốc phốt phát, cũng phụ thuộc vào các quốc gia vùng Vịnh.

WB dự báo giá phân bón sẽ tăng 31% trong năm 2026, với phân urê tăng khoảng 60%.

Giá phân bón cao hơn đồng nghĩa với chi phí canh tác cao hơn. Tại các thị trường mới nổi, nơi khó chuyển chi phí sang giá thực phẩm, nông dân có xu hướng giảm sử dụng phân bón. Và điều này có thể kéo giảm năng suất cây trồng.

WB dự báo giá lương thực chỉ tăng 2% trong năm 2026. Tuy nhiên, mức tăng “khiêm tốn” này là do “nguồn cung ngũ cốc toàn cầu dồi dào tại thời điểm bắt đầu cú sốc”.

Tại Nam Á và Đông Nam Á, thời điểm bắt đầu mùa mưa đánh dấu giai đoạn quan trọng nhất của chu kỳ trồng lúa. Các giống lúa hạt dài như indica và jasmine, ưa nhiệt độ cao và độ ẩm lớn, chiếm khoảng 90% lượng gạo giao dịch trên toàn cầu.

Nhiều nông dân tại Ấn Độ, Việt Nam và Thái Lan bắt đầu gieo sạ hoặc cấy lúa từ tháng 5 đến tháng 8.

Tác động đến nông dân không chỉ dừng ở phân bón, khi giá hầu hết các vật tư nông nghiệp khác và chi phí vận chuyển tăng mạnh được dự báo sẽ khiến chi phí sản xuất tăng 50-80%.

Maximo Torero, Kinh tế trưởng của Tổ chức Nông Lương Liên hợp quốc (FAO), cho hay, quá trình điều chỉnh đã bắt đầu trong các quyết định lập kế hoạch từ Punjab đến đồng bằng sông Mekong. Việt Nam, nước xuất khẩu gạo lớn thứ 2 thế giới, đang cắt giảm sản lượng khi chi phí năng lượng thu hẹp biên lợi nhuận. Thái Lan và Bangladesh cũng đang đối mặt áp lực tương tự.

Theo Bộ Nông nghiệp Mỹ (USDA), Ấn Độ hiện vừa là nước sản xuất vừa là nước xuất khẩu gạo lớn nhất thế giới, với sản lượng khoảng 150 triệu tấn mỗi năm, nhưng lại dễ bị tổn thương do phụ thuộc lớn vào phân bón nhập khẩu. Chính phủ trợ cấp phân bón cho nông dân, nhưng khoảng 40% lượng phân bón nhập khẩu phụ thuộc vào các quốc gia vùng Vịnh.

Niên vụ 2024-2025, Ấn Độ xuất khẩu khoảng 23 triệu tấn gạo, tương đương 15% sản lượng. Niên vụ trước đó, nước này đã hạn chế xuất khẩu gạo do lo ngại sản lượng thấp hơn.

Không một quốc gia nào khác có thể thay thế Ấn Độ về khả năng cung ứng gạo cho thế giới. Ngay cả các nhà sản xuất lớn thứ 2 và thứ 3 là Trung Quốc và Indonesia cũng phải nhập khẩu một lượng gạo nhất định. Xuất khẩu gạo bị hạn chế, trái ngược với các loại ngũ cốc khác như lúa mì và ngô được giao dịch rộng rãi trên thị trường toàn cầu. Việt Nam, Thái Lan và Pakistan mỗi nước chỉ có thể xuất khẩu 5-8 triệu tấn.

Philippines và các quốc gia châu Phi cận Sahara có mức tiêu thụ gạo cao nhưng phụ thuộc vào nhập khẩu. Eo biển Hormuz bị gián đoạn càng lâu, rủi ro xảy ra khủng hoảng lương thực càng lớn.