Hành trình từ sợi cói quê hương đến thị trường quốc tế

Sinh ra trong gia đình có nghề đan cói, từ nhỏ, bà Nguyễn Thị Hải đã gắn bó với những sợi cói quê hương. Lớn lên trong không gian lao động của gia đình, bà quen thuộc với nghề qua việc quan sát người lớn tỉ mẩn từng công đoạn, từ xử lý nguyên liệu đến đan tạo sản phẩm như cái làn, cái chiếu... Nghề cói vì thế không chỉ là sinh kế mà còn là giá trị được các thế hệ trong gia đình gìn giữ, trao truyền. Cũng giống như gia đình bà Hải, nghề cói đã dần trở thành một phần đời sống gắn bó lâu dài của người dân địa phương.

Sau này, bà Nguyễn Thị Hải trở thành công nhân sản xuất hàng thủ công mỹ nghệ tại Công ty Xuất nhập khẩu huyện Nghĩa Hưng (cũ). Trong quá trình làm việc, bà có điều kiện được rèn luyện, mài giũa tay nghề, đồng thời từng bước hình thành tư duy sản xuất theo hướng hàng hóa, đáp ứng yêu cầu về chất lượng, mẫu mã và thị trường tiêu thụ. Năm 1990, khi Công ty giải thể, bà cùng nhiều lao động nữ trong vùng rơi vào tình trạng mất việc làm. Trước thực tế đó, nhận thấy lực lượng lao động địa phương có tay nghề khéo léo, đồng thời nghề đan cói vẫn còn nhiều tiềm năng phát triển, bà Hải đã chủ động đứng ra tập hợp chị em, duy trì sản xuất, từng bước khôi phục và phát triển nghề truyền thống.

Thời gian đầu, do thiếu vốn, kinh nghiệm tổ chức sản xuất và thị trường tiêu thụ chưa ổn định, việc khởi nghiệp của bà Nguyễn Thị Hải gặp không ít khó khăn. Tuy nhiên, với sự hỗ trợ của Hội Phụ nữ, bà đã được vay 5 triệu đồng từ nguồn vốn xóa đói giảm nghèo. Từ nguồn vốn này, cùng với số tiền tích góp của gia đình và sự giúp đỡ của người thân, bà mạnh dạn mở xưởng gia công sản phẩm cói, từng bước gây dựng hoạt động sản xuất. Qua đó, không chỉ góp phần giải quyết việc làm trước mắt cho lao động địa phương mà còn đặt nền tảng cho việc gìn giữ, phát huy giá trị nghề cói trong điều kiện mới.

Bà Nguyễn Thị Hải cho biết: Chúng tôi xác định: muốn duy trì và phát triển nghề thì trước hết phải chủ động được nguồn nguyên liệu, tận dụng lợi thế sẵn có của địa phương để tổ chức sản xuất lâu dài. Khi làm tốt được khâu nguyên liệu và tổ chức sản xuất phù hợp, nghề truyền thống mới có thể ổn định và từng bước mở rộng thị trường.

Trước đây, khu vực huyện Nghĩa Hưng, tỉnh Nam Định (cũ) có nông trường quốc doanh Rạng Đông cung cấp nguồn nguyên liệu cói ổn định, tạo điều kiện thuận lợi cho phát triển nghề thủ công. Tận dụng lợi thế sẵn có này, cơ sở của bà chủ yếu nhận gia công các sản phẩm cói cho các đơn vị khác. Thời điểm đó, xưởng sản xuất còn nhỏ, chỉ có vài chục lao động, chủ yếu là phụ nữ trong vùng; nguyên liệu được phân về từng hộ để tranh thủ thời gian nông nhàn đan lát, sau đó tập trung sản phẩm về xưởng. Nhờ sự cần cù, khéo léo của người lao động, các sản phẩm luôn bảo đảm chất lượng, được đối tác đánh giá cao.

Cũng nhờ tận dụng tốt nguồn nguyên liệu tại chỗ, kết hợp với cách tổ chức sản xuất linh hoạt đã giúp cơ sở của bà từng bước ổn định hoạt động và có điều kiện mở rộng quy mô. Để ổn định nguồn nguyên liệu, bà Nguyễn Thị Hải đã vận động các hộ dân có diện tích ruộng lúa kém hiệu quả hoặc đất bỏ hoang chuyển đổi sang trồng cói, qua đó từng bước hình thành vùng nguyên liệu phục vụ sản xuất.

Sau một thời gian tích lũy kinh nghiệm từ hoạt động gia công, bà Nguyễn Thị Hải từng bước chuyển sang chủ động tổ chức sản xuất các sản phẩm thủ công mỹ nghệ từ cói. Trên cơ sở nguồn nguyên liệu địa phương dồi dào và lực lượng lao động đã được rèn luyện tay nghề, bà thành lập Cơ sở chế biến cói xuất khẩu Hải Tiến (Hải Tiến Handicraft), tập trung sản xuất các mặt hàng thủ công mỹ nghệ từ cói, lục bình, mây, tre đan. Các sản phẩm này đòi hỏi yêu cầu cao về kỹ thuật, chất lượng, tính thẩm mỹ cũng như tính ứng dụng và yếu tố thời trang để đáp ứng nhu cầu thị trường. Nhờ chú trọng các tiêu chí này, nhiều sản phẩm của cơ sở như túi xách, giỏ, khay đựng đồ, mũ, nón cói và các mặt hàng trang trí ngày càng được ưa chuộng, từng bước khẳng định chỗ đứng trên thị trường.

Việc chuyển hướng này không chỉ nâng cao giá trị của sợi cói mà còn giúp cơ sở chủ động hơn trong thiết kế, mẫu mã và kiểm soát chất lượng sản phẩm. Nhờ đó, các sản phẩm cói của xưởng từng bước đáp ứng yêu cầu của thị trường, xuất khẩu sang một số nước Đông Âu và Nhật Bản thông qua các đơn vị trung gian, mở ra hướng đi mới từ khai thác nguyên liệu tại chỗ đến tham gia thị trường quốc tế. Đến nay, hoạt động sản xuất của cơ sở đã đi vào ổn định; ngoài việc tận dụng nguồn nguyên liệu tại địa phương, cơ sở còn chủ động liên kết, nhập nguyên liệu từ các vùng nguyên liệu lớn tại các tỉnh lân cận, duy trì tích trữ khoảng 200 tấn cói, gần 20 tấn bèo bồng mỗi năm để bảo đảm nguồn cung. Nhờ đó, sản lượng đạt trung bình khoảng 4.000 sản phẩm mỗi tháng, doanh thu hằng năm đạt khoảng 35 tỷ đồng.

Cơ sở hiện liên kết sản xuất với hơn 500 hộ dân tại địa phương, thực hiện bao tiêu sản phẩm nhằm duy trì đầu ra ổn định. Thông qua mô hình này, cơ sở tạo việc làm thường xuyên cho lao động địa phương, chủ yếu là phụ nữ, với mức thu nhập từ 5-7 triệu đồng/người/tháng, góp phần cải thiện đời sống và sử dụng hiệu quả nguồn lao động tại chỗ.

Bà Vũ Thị Khuyên, xóm Hồng Anh, xã Nghĩa Lâm chia sẻ: Trước đây, tôi chủ yếu làm nông nghiệp nên thu nhập bấp bênh. Từ khi tham gia làm cói theo mô hình của cơ sở, tôi và nhiều chị em có việc làm đều đặn quanh năm, có thể tranh thủ cả thời gian nông nhàn để tăng thêm thu nhập. Công việc nhẹ nhàng, linh hoạt, phù hợp cả với những người lớn tuổi nên ai cũng có thể tham gia. Nhờ đó, thu nhập ổn định hơn, cuộc sống gia đình cũng đỡ vất vả.

Đồng chí Vũ Thị Như Hoa, Phó Chủ tịch Ủy ban MTTQ xã, Chủ tịch Hội Liên hiệp Phụ nữ xã Nghĩa Lâm cho biết: Thời gian qua, Hội Phụ nữ xã đã tích cực tuyên truyền, vận động hội viên tham gia phát triển kinh tế gắn với nghề truyền thống. Mô hình sản xuất cói của bà Nguyễn Thị Hải là một điển hình tiêu biểu, không chỉ góp phần duy trì nghề cói truyền thống mà còn tạo việc làm, thu nhập ổn định cho nhiều phụ nữ trong xã. Thông qua mô hình, Hội cũng có điều kiện kết nối, hỗ trợ hội viên tham gia sản xuất, nâng cao đời sống. Đây là mô hình hiệu quả đang được địa phương quan tâm nhân rộng.

Trân trọng giá trị của những sợi cói quê hương, bằng sự kiên trì và cách làm bài bản, bà Nguyễn Thị Hải đã từng bước xây dựng cơ sở sản xuất theo hướng hàng hóa, mở rộng thị trường tiêu thụ và tạo sinh kế cho người lao động địa phương. Mô hình phát triển nghề cói của bà không chỉ góp phần gìn giữ nghề truyền thống mà còn cho thấy hướng đi hiệu quả trong khai thác lợi thế bản địa gắn với phát triển kinh tế nông thôn.