Giữ hồn dân tộc qua nghệ thuật chế tác linh vật rồng

Kỳ công chế tác rồng mây, rối nước

Ở Tổ dân phố (TDP) Xóm Bến, phường Trường Thi lưu giữ nghệ thuật chế tác rồng mây qua nhiều thế hệ. Ông Vũ Duy Vừng (74 tuổi) sở hữu hàng chục năm kinh nghiệm làm rồng mây cho biết: “Do rồng biểu diễn trong các dịp lễ trọng nên quy trình chế tác đòi hỏi sự công phu. Công đoạn chọn nguyên liệu được lựa chọn cẩn trọng. Thợ thủ công phải lặn lội tìm kiếm những thân mây đạt chuẩn, độ óng ả tự nhiên; lá mây phải to, dày dặn và xanh đậm. Tính chất dễ uốn cong của mây dễ dàng để các nghệ nhân tạo dáng linh vật”.

Thân và đuôi làm trước, đầu rồng làm sau cùng. Thân rồng kết hợp giữa dây thừng và cây mây. Nghệ nhân bện chặt các vật liệu lại với nhau tạo bộ khung vững chắc. Các đoạn mây được nối liền mạch. Vết nối yêu cầu sự tinh tế, không để lộ nếp gấp. Để tạo vảy cho thân rồng, nghệ nhân sử dụng kỹ thuật đan chéo. Hàng ngàn lá mây được kết nối thủ công, tạo lớp vảy dày. Thân rồng sau khi hoàn thiện thường bao gồm từ 9 đến 11 khúc. Tổng chiều dài thân rồng tương đương hơn 30 mét.

Kết thúc phần thân, các nghệ nhân tiếp tục công việc chế tác đuôi rồng. “Cốt” của đuôi rồng sử dụng duy nhất tàu dừa bánh tẻ. Nghệ nhân bện các lá dừa vào nhau theo kiểu đan lóng. Cấu trúc đan thu hẹp dần về phía cuối. Đuôi rồng sau khi đan xong sẽ được kiểm tra trước khi ráp, đảm bảo độ dẻo dai, chịu được lực vung lắc mạnh khi biểu diễn.

Đầu rồng là chi tiết phức tạp nhất, đòi hỏi độ kỳ công và tinh xảo. Hiện nay, trên địa bàn TDP Xóm Bến có 5 nghệ nhân chế tác đầu rồng mây gồm các ông: Phan Văn Thanh, Phan Văn Năng, Phan Văn Tác, Vũ Duy Vừng và Vũ Văn Hiền.

Ông Vũ Văn Hiền cho biết: “Người thợ làm đầu rồng phải trang bị nền tảng kiến thức về tạo hình nghệ thuật cùng kỹ năng đan lát thuần thục. Các chi tiết cấu thành thần thái rồng được thi công tỉ mẩn. Mũi rồng tạo hình bằng những tàu dừa nhỏ uốn lượn. Sừng rồng cấu thành từ thân và lá mây đan khối. Cằm rồng lắp đặt hệ thống lò xo cơ học. Thiết kế này tạo độ đàn hồi lên xuống nhịp nhàng khớp với tiếng trống hội. Mắt rồng sử dụng 2 chiếc đèn pin công suất lớn. Ánh sáng quắc lên giữa đêm tối tạo vẻ uy nghi”.

Rồng mây TDP Xóm Bến sở hữu những đặc trưng riêng biệt khác với các loại rồng làm bằng chất liệu vải, xốp. Khi biểu diễn, các vảy lá mây óng ánh khiến người xem cảm giác rồng đang thực sự bay lượn trên không trung. Hằng năm, trước thềm mùa Xuân, đội múa rồng TDP Xóm Bến lại tất bật. Không khí chuẩn bị chế tác rồng mây diễn ra sôi nổi. Không gian làm rồng mây trở thành lớp học thực tế. Các nghệ nhân cao tuổi trực tiếp truyền thụ kinh nghiệm cho thế hệ trẻ.

Bên cạnh chất liệu cây mây, hình tượng rồng còn thăng hoa trong nghệ thuật múa rối nước. Tại TDP Bàn Thạch, phường Hồng Quang, nghề chế tác con trò phát triển mạnh. Ông Phan Văn Triển (47 tuổi) sinh ra trong gia đình có truyền thống làm nghề chế tác rối cho biết: “Trong toàn bộ hệ thống con trò rối nước, chế tác rồng đòi hỏi sự kỳ công nhất. Người thợ phải tuân thủ những công đoạn kỹ thuật khắt khe. Đầu tiên, nghệ nhân phải vẽ phác thảo chi tiết trên giấy. Nguyên liệu chế tác bắt buộc là gỗ sung có độ tuổi từ 10 năm trở lên. Gỗ đáp ứng trọn vẹn tiêu chí dai, nhẹ và bền khi ngâm lâu trong môi trường nước”.

Điểm đặc biệt trong chế tác rồng múa rối nằm ở cấu trúc vật lý. Thân gỗ chia nhỏ từ 7 đến 9 khúc độc lập. Mỗi khúc gỗ sở hữu chiều dài chuẩn 12cm. Nghệ nhân lắp xích sắt mềm để khớp nối các khúc gỗ lại với nhau. Kết cấu này tạo ra biên độ uốn lượn mềm mại trên mặt nước. Ở công đoạn sơn, ông Triển sử dụng phương pháp sơn mài truyền thống. Nghệ nhân phủ từ 6 đến 7 lớp sơn chồng lên nhau. Lớp trước khô hẳn mới tiến hành quét lớp sau. Bề mặt con rối sau đó được thếp bạc, thếp vàng. Họa tiết trang trí vẽ tỉ mỉ bằng bút lông nhỏ.

Trên thủy đình, con rối rồng chia làm 2 loại cơ bản. Đó là rồng phun nước và rồng phun lửa. Bí quyết gia truyền của gia đình ông Triển nằm ở bộ phận “máy” cơ học. Buồng chứa và hệ thống dẫn động ẩn giấu khéo léo trong thân gỗ. Rồng phun nước, phun lửa do ông chế tác sở hữu lực phun ổn định. Thời gian duy trì hiệu ứng lâu hơn các con rối khác trên thị trường. Việc chủ động khâu chế tác tạo đà phát triển cho phường rối. Nghệ thuật múa rối phường Hồng Quang nhờ thế duy trì sức sống mãnh liệt. Hàng chục tích trò cổ được bảo tồn nguyên vẹn. Tích trò “tứ linh”, “múa rồng” trở thành những tiết mục đinh, thu hút khán giả đến xem.

Tinh hoa nghệ thuật chạm khắc rồng

Nghệ thuật điêu khắc mộc truyền thống thể hiện khát vọng chinh phục vật liệu cứng của con người. Nghệ nhân ưu tú (NNƯT) Nguyễn Văn Đức (70 tuổi) làng nghề La Xuyên, xã Vũ Dương gắn bó với nghề điêu khắc gỗ gần nửa thế kỷ. Hình tượng rồng trong các mảng chạm trổ luôn là đề tài ông trăn trở, đau đáu. Để có được những tác phẩm ưng ý, NNƯT Nguyễn Văn Đức dành nhiều năm nghiên cứu lịch sử mỹ thuật; phân tích đặc điểm rồng qua từng thời kỳ một cách khoa học.

Trong nghệ thuật điêu khắc thời Lý, rồng mang thân hình con rắn. Đường nét uốn lượn hình sin đặc sắc. Mình rồng trơn dài, không có sừng và tai. Chuyển sang thời Trần, đất nước mang “Hào khí Đông A”. Khí phách oai phong lẫy lừng của những chiến binh đánh đuổi giặc ngoại xâm ảnh hưởng mạnh tới văn học nghệ thuật. Hình tượng rồng thời Trần mang vóc dáng chắc khỏe. Cơ bắp cuồn cuộn, bộc lộ tính hiện thực cao. Đến thời Lê sơ, rồng thay đổi diện mạo với dáng vẻ dữ tợn, uy nghiêm. Việc nắm vững đặc điểm lịch sử giúp nghệ nhân thao tác đục chạm chính xác đến từng tiểu tiết.

Tài năng của NNƯT Nguyễn Văn Đức hiện diện qua nhiều công trình lớn. Điển hình là cụm kiến trúc tại Đình Kiên Hành, xã Giao Phúc. Các mảng họa tiết bức cửa, hoành phi, câu đối đều do ông đảm nhận. Bức cửa tại không gian tiền tế ngôi đình chạm thủng đề tài tứ linh, hình tượng cửu long tranh châu (chín con rồng giành ngọc) được đục chạm kỳ công.

Bên cạnh đó, với uy tín và tài năng, NNƯT Nguyễn Văn Đức đảm nhận chế tác kiệu thất cống cho đình làng La Xuyên. Tác phẩm mô phỏng chính xác theo nguyên mẫu kiệu cổ hiện lưu giữ tại đình. Kiệu thiết kế tổng cộng 7 thanh đòn. Mỗi thanh đòn mang hình dáng rồng nguyên khối, chạm lộng tinh xảo. Tác phẩm mang đậm phong cách rồng mây đao lửa thời Nguyễn. Quá trình đục chạm tiêu tốn thời gian lên đến 3 tháng ròng.

Ông Nguyễn Văn Đính (63 tuổi) trú tại xã Hải Anh là người theo đạo Công giáo. Trái ngược với nếp nghĩ thông thường, ông mang duyên nghiệp sâu nặng với việc chế tác đồ thờ Phật giáo. Ông chuyên nhận thầu phục dựng các công trình đình, chùa theo lối kiến trúc cổ truyền. Sinh ra trong gia đình có 4 đời sản xuất đồ gỗ mỹ nghệ. Ngay từ nhỏ, ông sớm làm quen với bút vẽ, cây đục. Cậu bé Đính thuở ấy thường xuyên ngắm nhìn các bức phù điêu rồng, phượng. Ánh mắt cậu không rời khỏi các mảng chạm trổ tinh xảo. Cậu tốn vô số giấy, bút để phác họa lại đường nét linh vật. Đam mê ngấm vào máu thịt, nảy mầm thành duyên nợ. Các công trình ông Đính nhận thi công hiện nay đều chứa đựng vô vàn cấu kiện, chi tiết gắn với linh vật rồng.

Năm 2020 đánh dấu mốc son chói lọi trong sự nghiệp làm nghề của ông. Các công trình tâm linh lớn trên quần đảo Trường Sa thi công đồng loạt. Ông Đính cùng hiệp thợ trực tiếp ra khơi bám biển thi công. Dấu ấn nghệ thuật mộc xuất hiện vững chãi tại Trường Sa Đông, Sinh Tồn Đông, Đá Tây A. Những con rồng vươn mình nơi đầu sóng ngọn gió khẳng định chủ quyền văn hóa dân tộc.

Cùng với các điểm đảo thiêng liêng, ông Đính thiết kế thi công nội thất cho hàng loạt đại tự danh tiếng miền Bắc. Chùa Bái Đính, Chùa Tam Chúc hiện hữu những tác phẩm do cơ sở của ông thực hiện. Hệ thống cửa võng tại 2 ngôi chùa này mang kích thước khổng lồ. Diện tích dao động từ 100 đến 500 mét vuông. Đề tài trang trí chủ đạo là tứ linh, hình tượng rồng ẩn trong mây, cá chép hóa rồng. Phong cách nghệ thuật thời Nguyễn hiện lên tráng lệ, sống động, có hồn.

Hình tượng rồng mang sức sống trường tồn trong dòng chảy lịch sử dân tộc. Qua đôi bàn tay tài hoa của nghệ nhân, linh vật thiêng liêng thăng hoa rực rỡ trên mọi chất liệu. Tinh thần lao động nghệ thuật miệt mài nhắc nhớ thế hệ trẻ trân trọng nguồn cội Lạc Hồng. Quan trọng hơn, việc duy trì nghề thủ công truyền thống góp phần trực tiếp bảo tồn, phát huy di sản văn hóa quê hương.