Bảo vật Quốc gia bia đá Chùa Nghĩa Xá: Giá trị từ chiều sâu lịch sử

Theo các tư liệu lịch sử, Chùa Nghĩa Xá (Viên Quang tự) được xây dựng từ đầu thế kỷ XII. Do sự thay đổi dòng chảy của sông Hồng, chùa đã ba lần di dời và hiện tọa lạc tại làng Nghĩa Xá, xã Xuân Trường. Ngôi chùa được khởi dựng từ thời tiền Lý, sau đó được trùng tu, tôn tạo qua các thời kỳ, đặc biệt là thời Hậu Lê. Với lịch sử hơn 900 năm, chùa được xem là công trình mang đậm dấu ấn văn hóa, tín ngưỡng và nghệ thuật kiến trúc truyền thống của dân tộc. Năm 1991, di tích đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xếp hạng Di tích lịch sử - văn hóa cấp quốc gia.

Chùa được xây dựng theo kiểu kiến trúc “Nội công ngoại quốc”, quay mặt về hướng Tây, gồm nhiều hạng mục quy mô, bề thế, bảo lưu nhiều nét kiến trúc thời Hậu Lê. Không gian thờ tự được bố trí theo kiểu “Tiền Phật, hậu Thánh”. Ngoài thờ Phật, chùa còn thờ các vị thiền sư nổi tiếng như Giác Hải thiền sư, Không Lộ thiền sư. Hiện nay, di tích còn lưu giữ nhiều di vật, cổ vật và văn bia có giá trị lịch sử, văn hóa đặc sắc, vẫn trường tồn cùng thời gian. Trong đó, Bia đá chùa Nghĩa Xá đã được Ban Quản lý di tích, UBND xã Xuân Ninh (cũ) và UBND huyện Xuân Trường (cũ) trình các cấp có thẩm quyền xem xét, thẩm định và công nhận là Bảo vật quốc gia. Qua quá trình nghiên cứu, khảo sát và nhiều bước thẩm định, ngày 3/2/2026, Bia đá chùa Nghĩa Xá đã chính thức được Thủ tướng Chính phủ ký quyết định công nhận là Bảo vật quốc gia.

Bia đá chùa Nghĩa Xá có niên đại năm Thiên Phù Duệ Vũ thứ 3 (1122) dưới triều Lý, là một tác phẩm nghệ thuật đặc sắc tiêu biểu cho phong cách mỹ thuật Phật giáo thời Lý thế kỷ XII và giai đoạn thời Lê trung hưng thế kỷ XVI. Hiện bia được đặt trong tòa Tam bảo chùa Viên Quang. Toàn bộ bia được chế tác từ một phiến đá nguyên khối màu xanh trắng, chất đá mịn, với tạo hình cân đối, hài hòa và đường nét chạm khắc tinh tế. Bia có hình chữ nhật, trán hình cánh cung mềm mại, kích thước lớn nhưng vẫn tạo cảm giác thanh thoát nhờ bố cục tạo hình hợp lý và kỹ thuật điêu khắc công phu.

Điểm nổi bật của bia là hệ thống hoa văn trang trí mang đậm phong cách mỹ thuật Phật giáo thời Lý. Hình tượng rồng được chạm nổi với thân thon dài, uốn lượn mềm mại, kết hợp họa tiết mây tản và sóng nước tạo nên vẻ linh thiêng, uyển chuyển nhưng vẫn khỏe khoắn. Các đường đục chạm sâu, dứt khoát, bố cục đối xứng hài hòa, thể hiện trình độ tạo tác đá tinh xảo của nghệ nhân xưa. Không chỉ mang giá trị lịch sử, văn hóa, bia đá chùa Nghĩa Xá còn là tác phẩm điêu khắc đá tiêu biểu phản ánh rõ nét nghệ thuật tạo hình và tư duy thẩm mỹ của mỹ thuật Phật giáo thời Lý.

Bên cạnh giá trị về mỹ thuật, Bia đá chùa Nghĩa Xá còn là hiện vật có giá trị đặc biệt quý hiếm, tiêu biểu về lịch sử, văn hóa, khoa học liên quan đến Phật giáo thời Lý và sự nghiệp hoằng dương Phật pháp của Đại pháp thiền sư Giác Hải.

Đại đức Thích Thanh Chủng, trụ trì Chùa Nghĩa Xá, cho biết: Bia đá chùa Nghĩa Xá mang đậm giá trị văn hóa Phật giáo thời Lý, gắn với giai đoạn Phật giáo phát triển hưng thịnh và có ảnh hưởng sâu rộng trong đời sống xã hội. Không chỉ là tư liệu lịch sử quý, văn bia còn phản ánh đời sống tín ngưỡng, sự phát triển của Phật giáo và nghệ thuật tạo tác, khắc bia của người xưa. Qua đó góp phần giúp thế hệ hôm nay hiểu rõ hơn về chiều sâu văn hóa, tư tưởng và giá trị nhân văn của Phật giáo trong dòng chảy lịch sử dân tộc.

Tấm bia đã ghi chép khá đầy đủ về quá trình dựng chùa từ việc chọn địa thế, huy động nhân lực đến quy mô kiến trúc khi mới hình thành. Những chi tiết này đã giúp các nhà nghiên cứu hình dung rõ hơn về sự ra đời của một trung tâm Phật giáo ở vùng hạ lưu sông Hồng. Thông tin từ nội dung văn bia cho biết, chùa Nghĩa Xá (Viên Quang tự) thời Lý do vua Lý Thánh Tông (1054-1072) sáng lập, thiền sư Không Lộ (1016-1094) người hương Hải Thanh trụ trì, sau truyền lại cho đệ tử là thiền sư Giác Hải (1024 - 1138) trụ trì. Sau đó, chùa được vua Lý Thần Tông (1127-1137) và Lý Anh Tông (1137-1175) ngự lãm và được vua Lý Anh Tông cho tu sửa.

Không chỉ dừng lại ở việc ghi lại sự kiện, mô tả cảnh quan ngôi “quốc tự”, văn bia còn khắc hoạ tiểu sử, quá trình tu hành, hoằng pháp và công lao to lớn của thiền sư Giác Hải. Qua những dòng chữ khắc trên bia đá, chân dung một Thiền Sư nổi tiếng của Phật giáo thời nhà Lý hiện lên, từ xuất thân bình dị nơi miền sông nước, quá trình tu học cho đến sự nghiệp hoằng dương Phật pháp và ảnh hưởng của ông đối với đất nước.

Đặc biệt, nội dung khắc trên văn bia còn mở ra một bức tranh sinh động về đời sống Phật giáo ở vùng Thiên Trường xưa. Qua miêu tả có thể thấy nơi đây từng là một trung tâm Phật giáo quan trọng, hội tụ tăng sỹ, tín đồ và những hoạt động lớn về tôn giáo. Chính từ những thông tin phong phú ấy đã khiến tấm bia đá lưu giữ tại Chùa Viên Quang làng Nghĩa Xá được ví như một “tư liệu đá” góp phần tái hiện diện mạo văn hoá tôn giáo thời Lý.

Với những giá trị lịch sử và văn hóa vốn có, Bảo vật quốc gia Bia đá chùa Nghĩa Xá cùng di tích chùa Viên Quang đã và đang được nhiều thế hệ bảo tồn bằng ý thức, trách nhiệm và sự trân trọng của nhân dân địa phương đối với di sản cha ông để lại.

Ông Phạm Công Chiên, Hội trưởng Hội tín đồ Phật tử Chùa Viên Quang, chia sẻ: Đối với bà con phật tử và nhân dân địa phương, Bảo vật quốc gia Bia đá chùa Nghĩa Xá không chỉ là cổ vật quý hiếm mà còn là niềm tự hào của quê hương. Qua nhiều thế hệ, người dân luôn có ý thức gìn giữ, bảo vệ di tích và các hiện vật của chùa. Khi bia đá được công nhận là Bảo vật quốc gia, chúng tôi càng nhận thức rõ hơn trách nhiệm của mình trong việc cùng nhà chùa và chính quyền địa phương bảo tồn, phát huy giá trị di sản, góp phần giữ gìn truyền thống văn hóa, lịch sử của quê hương.

Nhận thức rõ giá trị đặc biệt của di tích và Bảo vật quốc gia Bia đá chùa Nghĩa Xá, thời gian qua, cấp ủy, chính quyền địa phương đã quan tâm thực hiện công tác quản lý, bảo tồn và phát huy giá trị di sản. Địa phương thường xuyên phối hợp với nhà chùa, ban quản lý di tích và sở, ngành chuyên môn trong việc bảo vệ hiện vật, giữ gìn cảnh quan, tu sửa các hạng mục xuống cấp và tuyên truyền nâng cao ý thức của nhân dân về gìn giữ di sản văn hóa. Đồng thời, việc tổ chức lễ hội truyền thống hằng năm cũng được thực hiện theo đúng quy định, góp phần bảo tồn không gian văn hóa, tín ngưỡng gắn với di tích chùa Viên Quang và lan tỏa giá trị lịch sử, văn hóa của Bảo vật quốc gia trong cộng đồng.

Theo đồng chí Trần Văn Từng, Phó Chủ tịch UBND xã Xuân Trường: Thời gian qua, các hạng mục của chùa Viên Quang thường xuyên được bảo vệ, bảo quản, tu sửa, góp phần gìn giữ giá trị lịch sử, văn hóa của di tích và Bảo vật quốc gia Bia đá chùa Nghĩa Xá. Tuy nhiên, do tác động của thời gian, điều kiện khí hậu và độ ẩm cao, hiện một số hạng mục của chùa có dấu hiệu xuống cấp nghiêm trọng. Vì vậy, địa phương rất mong muốn tiếp tục nhận được sự quan tâm của các cấp, các ngành và nhân dân để triển khai công tác tu sửa, tôn tạo di tích. Việc bảo tồn, nâng cấp chùa nhằm gìn giữ giá trị lịch sử, văn hóa của di tích và Bảo vật quốc gia Bia đá chùa Nghĩa Xá, đồng thời góp phần giáo dục truyền thống yêu nước, gìn giữ quần thể di tích cổ kính do các thế hệ cha ông để lại cho hậu thế.

Trải qua gần một thiên niên kỷ, Bảo vật quốc gia Bia đá chùa Nghĩa Xá vẫn hiện diện như một chứng tích quý giá phản ánh chiều sâu lịch sử, văn hóa và Phật giáo thời Lý. Không chỉ lưu giữ những giá trị đặc sắc về mỹ thuật, tư tưởng và văn học, tấm bia còn góp phần tái hiện diện mạo đời sống tôn giáo, tín ngưỡng của vùng Thiên Trường xưa trong dòng chảy lịch sử dân tộc. Việc gìn giữ, bảo tồn và phát huy giá trị của Bảo vật quốc gia cùng di tích chùa Viên Quang hôm nay là cách để những giá trị lịch sử, văn hóa và truyền thống tốt đẹp của cha ông tiếp tục được lưu truyền, hiện diện trong đời sống đương đại và các thế hệ mai sau.