Ma nhai núi Non Nước-Hành trình đến Di sản tư liệu UNESCO

Ma nhai trên núi Non Nước-Di sản tư liệu quý giá của nhân loại

Dành thời gian để bước qua hơn 70 bậc đá lên thăm ngọn núi đi vào lịch sử thơ ca nước nhà, điều dễ nhận thấy là những bài thơ, văn, đại tự khắc trên vách núi Non Nước dù trải qua nhiều dấu mốc lịch sử nhưng vẫn trường tồn cùng thời gian. Hệ thống văn bia trên núi Non Nước nhiều năm qua đã trở thành nguồn tư liệu quý để các nhà nghiên cứu hình thành nên các công trình khoa học, tác phẩm sưu tầm, khảo cứu có giá trị. Ma nhai trên núi Non Nước - Đó là những trang sử trên đá.

PGS.TS Đinh Khắc Thuân, Viện Nghiên cứu Hán Nôm, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam đã nhận định: Thơ văn viết về núi Non Nước khá phong phú và đặc sắc, nhất là những bài thơ, văn được trực tiếp khắc trên vách núi với nghệ thuật chạm khắc điêu luyện, dụng công như những tác phẩm nghệ thuật lưu danh muôn thuở. Nghiên cứu kỹ nội dung mới thấy thơ văn ở đây đều là những tuyệt tác góp phần làm phong phú kho tàng văn học nước nhà...

Núi Non Nước còn gọi là núi Dục Thuý nằm ở ngã ba sông Vân và sông Đáy, thuộc địa bàn phường Hoa Lư. Nơi đây vừa có núi vừa có sông, vô cùng linh dị, kỳ vĩ. Do toạ lạc ở địa thế trọng yếu, án ngữ giữa ngã ba sông Đáy và sông Vân, cùng nhiều đường giao thông huyết mạch, núi Non Nước là một chứng tích lịch sử, nơi ghi dấu nhiều sự kiện quan trọng của đất nước qua các giai đoạn lịch sử khác nhau: từ thời kỳ nhà nước Đại Cồ Việt, núi Non Nước là trạm tiền tiêu của kinh thành Hoa Lư; thời Lê Trung Hưng nơi đây được xây dựng làm kho chứa thóc; thời vua Lê Thánh Tông cho xây dựng hành cung; thời Nguyễn, núi Non Nước là vọng gác tiền tiêu; trong thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp nơi đây ghi đậm dấu tích chiến công của các anh hùng cùng người dân quê hương.

Đặc biệt, núi Non Nước còn là một tàng thư thiên nhiên, nơi lưu giữ hệ thống văn bia Ma nhai với 43 bản văn khắc hiện còn trên vách núi. Ma nhai trên Non Nước tỉnh Ninh Bình là những văn bia Ma nhai duy nhất, có số lượng lớn, hiện còn tồn tại trên các vách đá từ khi khởi dựng đến nay, chưa bao giờ thay đổi, chỉnh sửa hay làm mới về hình thức cũng như nội dung. Tính xác thực thể hiện ở việc các tư liệu này do chính các vị Hoàng đế, vương thất, danh nhân, thi sĩ các đời đề bút, có danh tính và niên hiệu tương đối cụ thể. Các Ma nhai này đã được đề cập trong nhiều thư tịch cổ ở Việt Nam, trong các công trình nghiên cứu của nhiều học giả Việt Nam và quốc tế từ đầu thế kỷ XX đến nay.

Trong nhiều nghiên cứu của các nhà khoa học, Ma nhai trên núi Non Nước có mật độ phân bố tập trung dày đặc, niên đại trải dài qua 5 vương triều, liên tục từ thế kỷ XIV đến đầu thế kỷ XX, có hệ thống tác gia phong phú.

Nội dung Ma nhai trên núi Non Nước phản ánh sự thay đổi địa chất, địa mạo khu vực, tính phổ quát của hiện tượng “Tam giáo đồng nguyên”, sự giao lưu văn hóa Phật giáo, Đạo giáo, Nho giáo ở khu vực Đông Á; sự phát triển của thể loại văn học Hán Nôm ở Việt Nam và Đông Á nói chung, chế độ ruộng đất thời trung đại ở Việt Nam, sự tham gia và vai trò của phụ nữ trong xã hội. Hình thức ma nhai là các tác phẩm nghệ thuật thư pháp đỉnh cao, thể hiện kỹ nghệ chạm khắc đá tinh tế của người thợ đá và phong cách mỹ thuật các thời kỳ.

Đây là nguồn tư liệu quan trọng phục vụ công tác nghiên cứu về văn hóa, văn học - nghệ thuật, chữ viết của người Việt. Đây là những tư liệu độc đáo, hiếm có không chỉ trong phạm vi lãnh thổ Việt Nam mà còn trong khu vực châu Á - Thái Bình Dương và thế giới. Nếu Ma nhai trên núi Non Nước bị mai một, mất mát, hư hỏng, sẽ không chỉ làm mất tính toàn vẹn của một loại hình tư liệu nghiên cứu lịch sử - văn hóa, nghệ thuật quan trọng, mà sẽ làm mất đi loại hình di sản tư liệu quý giá của nhân loại.

Nhà nghiên cứu Trương Đình Tưởng, Chủ tịch Hội Khoa học lịch sử tỉnh, người dành nhiều thời gian nghiên cứu về hệ thống văn bia trên núi Non Nước. Từ nhiều năm trước, ông đã từng đưa ra nhận xét: Người xưa nói “Mỹ ngọc bất lao cầu thiện giá” (Ngọc quý không cần phải tốn công cầu giá tốt), mà tự thân đã lóng lánh vẻ ngọc cao sang, quý giá. Bởi thế, Dục Thuý sơn/núi Non Nước không chỉ là Di tích lịch sử cấp quốc gia đặc biệt. Hay hơn nữa, có thể coi là Di sản tư liệu của nhân loại theo tiêu chí phân loại của UNESCO.

Xứng đáng là Di sản tư liệu mang giá trị khu vực châu Á - Thái Bình Dương

Trước nhu cầu bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hoá trong giai đoạn hiện nay, nhất là giá trị lịch sử, văn hóa, tư liệu của hệ thống văn bia tại Di tích quốc gia đặc biệt - Di tích lịch sử và danh lam thắng cảnh núi Non Nước, tỉnh Ninh Bình đã có các giải pháp cụ thể để bảo tồn, phát huy giá trị các văn bia nói riêng và di tích núi Non Nước nói chung, góp phần phát triển kinh tế - văn hóa - xã hội tại địa phương.

Tỉnh đã đẩy mạnh công tác tuyên truyền, quảng bá, giáo dục, nâng cao ý thức giữ gìn, phát huy giá trị di sản văn hóa. Hàng năm, di tích đón khoảng 12.000- 15.000 lượt du khách đến tham quan. Đây cũng là địa chỉ quen thuộc của các nhà trường trên địa bàn tỉnh khi thực hiện các nội dung giáo dục về lịch sử, văn hoá địa phương.

Thời gian qua, thành phố Ninh Bình (trước đây), nay là phường Hoa Lư thường xuyên kiểm tra, thực hiện kịp thời các hoạt động bảo vệ, giữ gìn và khôi phục nguyên trạng các văn bia trên vách núi, không để rễ cây và rêu bám làm ảnh hưởng xấu đến các bản khắc. Việc đảm bảo vệ sinh môi trường, bảo vệ cảnh quan, bảo đảm an ninh trật tự tại di tích được chú trọng.

Đặc biệt, tỉnh đã quan tâm tổ chức các hội thảo, toạ đàm nhằm làm sáng tỏ giá trị nổi bật toàn cầu của di sản Ma nhai trên núi Non Nước, đề ra các giải pháp để bảo tồn, phát huy giá trị di sản. Trong đó, Hội thảo khoa học quốc tế “Văn khắc Hán Nôm núi Non Nước - Tiềm năng di sản tư liệu” do UBND tỉnh Ninh Bình, Sở Văn hóa và Thể thao Ninh Bình, Viện Nghiên cứu Hán Nôm (Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam), Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia Hà Nội) phối hợp tổ chức năm 2025 đã huy động được sự đóng góp nguồn lực trí tuệ và kinh nghiệm của các nhà khoa học, nhà nghiên cứu vào một diễn đàn học thuật quan trọng, hướng tới việc bảo tồn và phát huy một di sản văn hóa quý báu của quốc gia.

Là đơn vị được UBND tỉnh giao nhiệm vụ chủ trì tổ chức Tọa đàm quốc tế “Truyền thông về giá trị của Di sản tư liệu Ma nhai trên núi Non Nước” diễn ra vào đầu tháng 6/2026, Sở Ngoại vụ đang tích cực các khâu chuẩn bị, kết nối với các chuyên gia, nhà khoa học nước ngoài, một số thành viên Ủy ban Chương trình Ký ức thế giới khu vực châu Á - Thái Bình Dương (MOWCAP), đại diện Đại sứ quán các nước thành viên Ủy ban Chương trình Ký ức thế giới khu vực châu Á - Thái Bình Dương, một số nhà khoa học trong nước và đại diện các cơ quan Trung ương, tỉnh Ninh Bình... để tổ chức sự kiện.

Núi Non Nước là 1 trong 10 di tích quốc gia đặc biệt của tỉnh Ninh Bình. Trên núi Non Nước có hệ thống bia Ma nhai phong phú, đây là kho tàng di sản tư liệu bằng chữ Hán và chữ Nôm khắc trên vách núi đá có niên đại trải dài từ thế kỷ XIV đến thế kỷ XX. Hệ thống bia Ma nhai trên núi Non nước là nguồn tư liệu quý, có giá trị đa diện như một bảo tàng văn chương bác học độc đáo, phản ánh chân thực đời sống chính trị, văn hóa, tư tưởng và xã hội của từng giai đoạn lịch sử trong suốt gần 7 thế kỷ (từ năm 1343 đến nay). Giá trị hiện hữu của hệ thống bia Ma nhai tại núi Non Nước không chỉ nằm ở giá trị lịch sử hay văn chương bác học mà còn là sự kết nối giữa quá khứ và hiện tại, giúp các thế hệ sau có sự thấu biết sâu sắc về những chặng đường lịch sử của cha ông đi trước còn lưu truyền lại đến ngày nay.

Trong bối cảnh toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế sâu rộng hiện nay, công tác bảo tồn, phát huy và nâng tầm giá trị các di sản tư liệu là nhiệm vụ hết sức quan trọng. Việc hướng tới ghi danh Di sản tư liệu Ma nhai núi Non Nước vào Danh mục Di sản tư liệu thế giới không chỉ góp phần khẳng định giá trị nổi bật toàn cầu của di sản, mà còn thể hiện sự tôn trọng của thế hệ hôm nay với các thế hệ cha ông đi trước và trách nhiệm của chính quyền, cộng đồng địa phương đối với di sản quý giá của nhân loại.

Tọa đàm quốc tế “Truyền thông về giá trị của Di sản tư liệu Ma nhai trên núi Non Nước, phường Hoa Lư, tỉnh Ninh Bình” với mục tiêu tuyên truyền, quảng bá về giá trị di sản tư liệu tại di tích lịch sử và danh thắng cấp quốc gia đặc biệt núi Non Nước; trao đổi, tham vấn ý kiến các chuyên gia quốc tế về xây dựng Hồ sơ “Ma nhai trên núi Non Nước, phường Hoa Lư, tỉnh Ninh Bình” đề nghị UNESCO ghi danh vào Danh mục Di sản tư liệu thuộc Chương trình Ký ức thế giới khu vực châu Á - Thái Bình Dương.

Việc tổ chức Tọa đàm quốc tế là hoạt động nhằm cụ thể hóa Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 7/1/2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam, Nghị quyết số 05-NQ/TU ngày 30/1/2026 của Ban Chấp hành Đảng bộ tỉnh về xây dựng Ninh Bình trở thành thành phố trực thuộc Trung ương trước năm 2030; tiếp tục thực hiện các nhiệm vụ thúc đẩy Hồ sơ “Ma nhai trên núi Non Nước, phường Hoa Lư, tỉnh Ninh Bình” đề nghị Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hoá Liên hợp quốc (UNESCO) ghi danh vào Danh mục Di sản tư liệu thuộc Chương trình Ký ức thế giới khu vực châu Á - Thái Bình Dương.

Theo bà Nguyễn Thị Bích Lụa, Phó Giám đốc Sở Ngoại vụ tỉnh Ninh Bình, với các giá trị nổi bật về nội dung và hình thức, Ma nhai trên núi Non Nước xứng đáng là Di sản tư liệu mang giá trị khu vực châu Á - Thái Bình Dương. Sở Ngoại vụ tiếp tục phối hợp chặt chẽ với các bộ, ngành Trung ương, các cơ quan chuyên môn, các tổ chức quốc tế và các đối tác liên quan nhằm đẩy mạnh công tác đối ngoại văn hóa, huy động hiệu quả các nguồn lực quốc tế, góp phần hiện thực hóa mục tiêu đưa Di sản Ma nhai núi Non Nước được UNESCO ghi danh.