Giữ gìn nghi lễ tế Cửu Khúc trong Lễ hội Hoa Lư

Trong chuỗi các nghi lễ trang nghiêm và giàu giá trị văn hóa của Lễ hội Hoa Lư, tế Cửu Khúc là nghi thức quan trọng nhằm tôn vinh công đức của vua Đinh Tiên Hoàng và các bậc tiền nhân, đồng thời mang theo ước nguyện của người dân cầu cho quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa.

Theo các tài liệu lịch sử, nghi lễ này có nguồn gốc từ nghi thức tế lễ cung đình thời vua Đinh Tiên Hoàng, sau đó được dân gian hóa và lưu truyền qua nhiều thế hệ. Chính sự kết hợp giữa yếu tố cung đình và tín ngưỡng dân gian đã tạo nên nét độc đáo riêng biệt cho tế Cửu Khúc.

“Cửu Khúc” theo cách hiểu dân gian mang ý nghĩa “chín khúc”, tượng trưng cho sự trọn vẹn, viên mãn. Khác với nghi thức tế thông thường, tế Cửu Khúc là dạng thức tế vua theo loại hình nghệ thuật diễn xướng dân gian “vừa tế vừa ca”, gồm 9 khúc ca múa, 1 lần thượng hương, 3 lần dâng rượu và 1 lần dâng trà.

Chín khúc ca gồm: Nguyên hòa, thái hòa, thọ hòa, dự hòa, ninh hòa, hài hòa, an hòa, thuần hòa, ung hòa, kết thúc bằng bản chung tán. Toàn bộ phần ca xướng gồm hơn 200 câu được viết theo lối văn cổ, sử dụng cả chữ Hán và chữ Nôm, hát theo lối ca trù hoặc hát cửu đình, có nhạc lễ với trống phách giữ nhịp, trong đó ca từ chủ yếu ca ngợi công lao to lớn của vua Đinh Tiên Hoàng và các bậc tiền nhân đã có công khai quân lập quốc. Nghi lễ được tổ chức tại đền thờ vua Đinh Tiên Hoàng, thường diễn ra vào buổi tối trong dịp Lễ hội Hoa Lư.

Là một trong những bậc cao niên có nhiều năm tham gia đội tế Cửu Khúc của địa phương và cũng đã dành nhiều tâm huyết truyền dạy cho nhiều người, ông Lê Hồng Thiện, tổ dân phố Vàng Ngọc, phường Tây Hoa Lư cho biết thêm: “Thông thường mỗi đội tế có khoảng 20-30 người, gồm nhiều vai trò như chánh tế, bồi tế, thông xướng, họa xướng, chấp sự, nhạc công… Tất cả thành viên được phân công chặt chẽ, phối hợp nhịp nhàng với đội nhạc lễ. Những người tham gia phải được lựa chọn kỹ lưỡng, có đạo đức tốt, am hiểu nghi lễ”.

Cũng theo ông Thiện, trước đây, tế Cửu Khúc thường được tiến hành trong 7 đêm trên sân rồng đền thờ vua Đinh Tiên Hoàng. Nay Lễ hội Hoa Lư chỉ mở hội trong ba ngày, vì thế, trên cơ sở các nghi thức cổ truyền, lễ tế Cửu Khúc được nghiên cứu, rút ngắn hơn nhưng vẫn đảm bảo tính trang nghiêm, thành kính và yếu tố cộng đồng.

Bà Trịnh Thị Nhung, người đã có hơn 30 năm tham gia rước kiệu và 4 năm đảm nhiệm vai trò Chánh tế của Đội tế lễ truyền thống tổ dân phố Trường Sơn, phường Tây Hoa Lư chia sẻ: “Tế Cửu Khúc là nghi thức trang trọng, riêng có mà địa phương chúng tôi còn lưu giữ được đến ngày hôm nay. Được đứng trong đội tế, thực hiện nghi thức này là niềm tự hào và cũng đặt ra trách nhiệm để mỗi người dân chúng tôi cần phải gìn giữ các giá trị văn hóa mà ông cha đã để lại”.

Tế Cửu Khúc là một nghi lễ quan trọng trong Lễ hội Hoa Lư, có thời kỳ bị thất truyền. Thực hiện chỉ đạo của UBND tỉnh, những năm qua, Sở Văn hóa và Thể thao đã phối hợp với Viện Văn hóa Nghệ thuật quốc gia tiến hành nghiên cứu phục dựng lễ tế Cửu Khúc, đem lại sự hồi sinh của nghi lễ này. Sau quá trình phục dựng, nghi lễ đang dần được nhân rộng với sự tham gia tích cực của nhiều đội tế trên địa bàn phường Tây Hoa Lư.

Trong những năm gần đây, Lễ hội Hoa Lư nói chung và nghi lễ tế Cửu Khúc nói riêng đã thu hút sự quan tâm của đông đảo du khách trong và ngoài nước. Không chỉ đến để tham quan, nhiều người còn muốn trải nghiệm không khí linh thiêng và tìm hiểu về lịch sử dân tộc.

Tuy nhiên, theo các thành viên đội tế, hiện nay việc bảo tồn nghi lễ cũng đối mặt với nhiều thách thức, đặc biệt là sự thiếu hụt lực lượng kế cận am hiểu nghi thức. Để nghi lễ được duy trì bền vững, các ngành chức năng cần tăng cường giáo dục văn hóa truyền thống trong cộng đồng, đặc biệt là với thế hệ trẻ. Từ đó góp phần gìn giữ các yếu tố văn hóa truyền thống như âm nhạc, trang phục, ngôn ngữ và nghi thức, đồng thời làm giàu thêm kho tàng di sản văn hóa của địa phương và đất nước trong đời sống đương đại.