Đô thị di sản thiên niên kỷ mở cánh cửa để Ninh Bình hội nhập vào mạng lưới thành phố di sản trên thế giới

Di sản định hình tương lai

Trong suốt mấy nghìn năm dựng nước, giữ nước của dân tộc, vùng đất Ninh Bình luôn là địa bàn chiến lược, không chỉ ghi dấu những cuộc trường chinh vào Nam ra Bắc để bảo vệ độc lập, chủ quyền, toàn vẹn lãnh thổ mà còn khẳng định một đô thị trung đại sớm nhất và tiêu biểu nhất của quốc gia Đại Việt.

Theo nghiên cứu của GS.TS.NGND Nguyễn Quang Ngọc, Phó Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam, ngay từ cuối thế kỷ X, Hoa Lư đã hình thành đầy đủ các yếu tố của một đô thị trung đại sớm, với số lượng lớn cư dân phi nông nghiệp, hệ thống giao thông thủy, bộ phát triển, các hoạt động sản xuất, trao đổi hàng hóa và dịch vụ diễn ra sôi động.
Những tuyến giao thương kết nối nội vùng và liên vùng được mở mang, tạo nên mạng lưới cảng thị, chợ búa, bến bãi dọc các dòng sông. Sự hiện diện thường xuyên của thuyền buôn từ Trung Quốc, Chămpa và nhiều quốc gia trong khu vực Đông Nam Á cho thấy Hoa Lư không chỉ là kinh đô chính trị, mà còn là một trung tâm giao thương quan trọng trong tiểu vùng và toàn vùng châu Giao, châu Ái.

Những yếu tố đó không phải là kết quả ngẫu nhiên, mà bắt nguồn từ vị trí địa - chính trị, địa - quân sự và địa - văn hóa đặc biệt của vùng đất mà cố giáo sư sử học Trần Quốc Vượng từng xác định đây là vùng đất "quá độ", "bản lề" và "liền khoảnh", mà Đinh Tiên Hoàng sớm nhận ra và khai thác triệt để những lợi thế trời cho này để xây dựng Kinh đô đúng tầm của một Nhà nước quân chủ tập trung đang trên bước đường khẳng định vị thế của mình. Đô thị Hoa Lư vì thế đã dần dần trở thành đô thị trung đại sớm nhất và tiêu biểu nhất của quốc gia Đại Việt khi đó.

Hiện nay, dấu tích của Cố đô Hoa Lư thuộc phường Tây Hoa Lư là một trong vùng lõi thuộc Quần thể danh thắng Tràng An, đã được UNESCO công nhận là Di sản Văn hóa và Thiên nhiên thế giới vào năm 2014, là di sản thế giới kép đầu tiên và duy nhất ở Việt Nam và khu vực Đông Nam Á. Xét trong không gian chung Quần thể danh thắng Tràng An không chỉ mang giá trị nổi bật về địa chất, cảnh quan và lịch sử, mà còn hội tụ đầy đủ các yếu tố cấu thành “cảnh quan di sản thiên niên kỷ”, bao gồm hệ thống sông núi, địa hình, địa mạo đặc sắc; không gian thành cổ; các khu định cư truyền thống; hạ tầng di sản; phân khu chức năng; cùng các giá trị văn hóa - xã hội gắn với bản sắc cộng đồng.

GS.TS.NGND Nguyễn Quang Ngọc cũng chỉ rõ: Giá trị bản sắc của đô thị Hoa Lư vẫn tiếp tục được phát huy khi chính quyền và người dân quan tâm, có điều kiện khai thác hợp lý các lợi thế giao thủy, giao thương, giao rừng, giao biển. Thực tiễn đã cho thấy, Ninh Bình đã biết dựa vào chính các giá trị nổi bật của đô thành - đế đô đầu tiên của quốc gia Đại Việt để tạo dựng nguồn lực, động lực và lợi thế căn bản cho phát triển. Từ góc nhìn lịch sử đô thị, đây chính là cơ sở lý luận và khoa học quan trọng để Ninh Bình định hình con đường phát triển Đô thị di sản thiên niên kỷ, không tách rời quá khứ mà kế thừa, phát triển trên nền tảng đã được lịch sử kiểm chứng.

Đô thị di sản thiên niên kỷ - tầm nhìn phát triển

Ninh Bình là địa phương hiếm có hội tụ đầy đủ các yếu tố để hình thành một đô thị di sản theo nghĩa chỉnh thể mà ở đó di sản thiên nhiên và di sản văn hóa đan xen, bổ trợ lẫn nhau trong cùng một không gian phát triển. Ngoài giá trị đặc sắc của không gian Tràng An, Ninh Bình đang nỗ lực xây dựng hồ sơ trình UNESCO đề cử Quần thể Tam Chúc - Vân Long là di sản thế giới. Bởi đây là một quần thể cảnh quan di sản liên hoàn, tiêu biểu cho vùng karst nhiệt đới ở rìa phía Nam đồng bằng Sông Hồng được ví như “hành lang xanh” với giá trị sinh thái đặc biệt, bổ trợ cho mô hình phát triển đô thị trên cả 3 bình diện xây dựng đô thị di sản, kinh tế di sản và công nghiệp văn hóa, hướng tới mục tiêu đưa Ninh Bình trở thành thành phố trực thuộc Trung ương vào năm 2030.

Giám đốc Sở Du lịch Bùi Văn Mạnh khẳng định, việc Ninh Bình lựa chọn phát triển Đô thị di sản thiên niên kỷ trong tương lai không làm tổn hại đến các giá trị di sản, mà phù hợp với các mục tiêu phát triển thiên niên kỷ của Liên hợp quốc cũng như các yêu cầu, quy định quản lý và bảo vệ di sản thế giới của UNESCO. Cách tiếp cận này cho thấy, Ninh Bình đang chủ động đặt mình trong dòng chảy chung của thế giới, hướng tới hội nhập trên nền tảng các chuẩn mực quốc tế.

Từ góc nhìn quy hoạch và phát triển đô thị, PGS.TS.KTS Nguyễn Hồng Thục, Đại học Quốc gia Hà Nội, cho rằng: Cảnh quan di sản tại Ninh Bình đủ sức làm nền cho phát triển đô thị lịch sử, tích hợp các mục tiêu bảo tồn di sản thế giới hỗn hợp và di sản định cư thiên niên kỷ. Việc coi di sản là nền tảng cho du lịch, thu hút nhân lực chất lượng cao, thúc đẩy công nghiệp văn hóa và kinh tế tri thức chính là cách tiếp cận bền vững, cho phép kết hợp hài hòa giữa bảo tồn và phát triển.

TS.KTS Nguyễn Quốc Tuân, Trưởng khoa Kiến trúc, Đại học Phương Đông, cho rằng: Trong bối cảnh các đô thị trên thế giới đang đối mặt với những thách thức ngày càng lớn từ biến đổi khí hậu, suy giảm tài nguyên và áp lực đô thị hóa, việc lựa chọn mô hình phát triển bền vững trở thành yêu cầu mang tính tất yếu. Đối với Ninh Bình, lựa chọn phát triển theo mô hình Đô thị di sản thiên niên kỷ không chỉ xuất phát từ lợi thế sẵn có, mà còn là kết quả của quá trình nhận thức và hoạch định chiến lược phát triển dài hạn. Đô thị di sản thiên niên kỷ chính là con đường để các giá trị di sản không chỉ được bảo tồn mà còn được phát huy, lan tỏa và truyền tiếp cho các thế hệ mai sau.

Đặc biệt, sau quá trình mở rộng không gian phát triển tỉnh Ninh Bình mới có quy mô dân số thuộc nhóm lớn toàn quốc, quy mô kinh tế đứng trong nhóm 10 địa phương dẫn đầu cả nước. Năm 2025, tốc độ tăng trưởng GRDP của tỉnh đạt 10,65%, nằm trong nhóm ba địa phương có mức tăng trưởng cao nhất cả nước; thu ngân sách nhà nước đạt 78.369 tỷ đồng, xếp thứ bảy toàn quốc; đồng thời là một trong 10 địa phương thu hút vốn đầu tư trực tiếp ngoài quốc (FDI) lớn nhất.
Song song với tăng trưởng kinh tế, tỉnh đã chủ động triển khai nhiều nhiệm vụ chiến lược nhằm tạo nền tảng cho phát triển đô thị di sản, bao gồm: Điều chỉnh quy hoạch xây dựng; đầu tư hạ tầng kỹ thuật và hạ tầng kết nối liên vùng, liên đô thị; nghiên cứu quy hoạch cảng hàng không, cảng biển nước sâu; khôi phục các dòng sông cổ; xây dựng các công viên văn hóa - lịch sử; đầu tư các thiết chế văn hóa trọng điểm như tổ hợp Bảo tàng - Thư viện và trung tâm hành chính tập trung; triển khai các dự án hạ tầng động lực phục vụ phát triển dài hạn. Đây là những chỉ dấu thực tế cho thấy, không gian phát triển mở rộng tạo điều kiện thuận lợi để tổ chức lại hệ thống đô thị, phân bổ lại nguồn lực, phát triển hạ tầng liên vùng và hình thành các cực tăng trưởng mới gắn với di sản, du lịch, công nghiệp văn hóa và dịch vụ chất lượng cao.

Tỉnh Ninh Bình đang ở giai đoạn bản lề, hội tụ đầy đủ điều kiện để thực hiện mục tiêu chiến lược, đến năm 2030 trở thành thành phố trực thuộc Trung ương. Trên cơ sở đó, Ninh Bình đã xác định quan điểm xuyên suốt là bảo đảm sự hài hòa giữa bảo tồn và phát huy giá trị di sản, bảo vệ môi trường, gìn giữ đa dạng sinh học với phát triển kinh tế - xã hội, coi di sản là nguồn lực lâu dài, động lực căn bản để phát triển bền vững. Việc lựa chọn phát triển Đô thị di sản thiên niên kỷ, thành phố sáng tạo là cơ hội để Ninh Bình có điều kiện nâng cao năng lực cạnh tranh, mở rộng hội nhập và từng bước khẳng định vị thế là một trung tâm đô thị di sản tiêu biểu ở Việt Nam và khu vực.