Đánh thức những dòng sông cổ: Mạch nguồn của Đô thị di sản thiên niên kỷ

Trung tâm đô thị Ninh Bình là sự kết nối không gian giữa 5 dòng sông lớn: sông Hoàng Long ở phía Bắc; sông Đáy và sông Vân ở phía Đông Nam; sông Rịa và sông Bến Đang ở phía Tây Nam. "Ngũ giác nước" này không chỉ là những đường ranh giới tự nhiên mà còn tạo thành một vòng tay ôm trọn Quần thể danh thắng Tràng An - Di sản Văn hóa và Thiên nhiên thế giới. Đây là một không gian thiêng chứa đựng những giá trị nổi bật toàn cầu, nơi hòa quyện giữa cảnh quan thiên nhiên kỳ thú và chiều sâu lịch sử, văn hóa.

Sức sống của hệ thống thủy văn Trung tâm đô thị Ninh Bình còn nằm ở sự kết nối tinh tế với các dòng sông nhỏ len lỏi sâu trong nội đô như sông Sào Khê, sông Chanh, sông Ngô Đồng, sông Đền Vối hay sông Hệ... Chính sự liên thông kỹ thuật này đã tạo nên một cơ chế vận hành đặc thù, chi phối mạnh mẽ đến cao độ mặt gương nước và sự ổn định của môi trường sinh thái trong vùng lõi di sản, đồng thời tạo tiền đề hình thành nên một mạng lưới thủy lộ đặc sắc, bồi đắp nên bản sắc văn hóa sông nước độc bản của vùng đất Cố đô.

Để hình dung rõ hơn về tầm vóc của hệ thống sông ngòi này, cần phải nhìn vào những dấu vết của đại dương còn lưu trên vách đá. Theo ông Nguyễn Cao Tấn, Phó Giám đốc Sở Du lịch tỉnh - một nhà khảo cổ học tâm huyết chia sẻ: Địa hình Ninh Bình chính là kết quả của những cuộc "bể dâu" địa chất đầy kỳ vĩ. Minh chứng sống động nhất nằm ở những ngấn biển xâm thực còn vẹn nguyên ở độ cao từ 1,5m đến 4m trên vách núi Dục Thúy hay vùng Tam Cốc.

Đặc biệt, sự xuất hiện của những đốt xương cá voi khổng lồ trong quá trình nạo vét quanh khu vực núi Kỳ Lân khẳng định: Nơi đây từng là vụng biển sâu trước khi được phù sa sông biển bồi lắng thành đồng bằng. Chính trong quá trình biển tiến, biển thoái kéo dài suốt thời kỳ Pleistocene và Holocene, các dòng sông cổ đã kiên trì cắt xẻ qua những khối đá vôi để tạc nên hình hài "Kinh đô đá" - một tuyệt tác thiên nhiên và lịch sử mà chúng ta trân trọng gọi là di sản ngày nay.

Trong hệ thống "ngũ giác nước", sông Hoàng Long đóng vai trò là mạch chính truyền dẫn sinh khí và lưu giữ những tầng huyền sử đậm đặc nhất. Lưu vực dòng sông này là không gian của "sinh thần" và "thang mộc", gắn liền với những nhân vật làm thay đổi vận mệnh dân tộc.

Sông Hoàng Long gắn liền với cuộc đời Thiền sư Nguyễn Minh Không, vị Quốc sư vương triều Lý được dân gian tôn làm Thánh. Những câu chuyện về ông “gánh núi lấp sông”, "cưỡi nón qua sông", dùng "thuật phép" niệm chú trừ yêu đã bồi đắp nên một không gian văn hóa mang màu sắc linh thiêng cho lưu vực này.

Dòng sông này cũng đã chứng kiến bước ngoặt vĩ đại của lịch sử dân tộc vào thế kỷ 10. Huyền tích Đinh Bộ Lĩnh được rồng vàng đưa qua sông thoát khỏi lưỡi gươm của người chú đã khẳng định vị thế "vùng đất sinh vương". Chính tại đây, Đinh Tiên Hoàng Đế đã xây dựng nền móng quốc gia Đại Cồ Việt sau ngàn năm Bắc thuộc.

Con người bên dòng Hoàng Long, qua bao đời, đã hun đúc nên cá tính đặc trưng của cư dân vùng giao thủy: khôn ngoan, tinh tế của dân châu thổ nhưng lại vô cùng can trường, chất phác của dân miền núi. Hiện nay, sông Hoàng Long vẫn là nơi thực hiện nghi lễ rước nước thiêng liêng trong Lễ hội Hoa Lư - một nghi lễ khẳng định sự tôn trọng tuyệt đối của con người với mạch nguồn sông nước.

Nếu Hoàng Long là mạch chính phía ngoài, thì sông Sào Khê dài 10 km chính là "huyết mạch" xuyên thấu lòng Kinh đô đá. Dòng sông nhỏ bé này mang trong mình bề dày dấu tích lịch sử địa chất và nhân loại, là nhịp cầu kết nối sông Hoàng Long với sông Vân Sàng ăm ắp huyền tích, huyền thoại. Chảy trong lòng kinh thành Hoa Lư xưa, Sào Khê hình thành nên các cổng thành - cửa nước xuyên qua các tuyến tường thành đá như Cầu Dền, Núi Chẽ, Cầu Đông. Đây từng là nơi rèn luyện thủy quân, là huyết mạch giao thương và phòng thủ của hai vương triều Đinh - Tiền Lê. Cho đến nay, dọc đôi bờ, những ngôi nhà cổ soi bóng và những bến thuyền xưa như tại chùa Khả Lương vẫn là những "bảo tàng sống" về quá trình lập làng, mở đất của cha ông.

Lặng lẽ và thoát tục, sông Ngô Đồng luồn qua ba hang Cả, hang Hai, hang Ba (Tam Cốc), tạo nên một danh thắng lừng danh thế giới. Nhưng phía sau vẻ đẹp mỹ lệ ấy là một câu chuyện dài về sự thích ứng của con người. Tại đây, các nhà khảo cổ đã tìm thấy bằng chứng cho thấy con người tiền sử đã tương tác với cảnh quan Ngô Đồng suốt hàng vạn năm. Họ đã kiên cường sống qua những đợt biển tiến ngập trắng thung lũng, thích ứng từ môi trường lục địa sang hải đảo và ngược lại.

Sông Ngô Đồng cũng gắn liền với những nốt son thời Trần. Đây là nơi vua tôi nhà Trần tu hành, xây dựng căn cứ kháng chiến chống Nguyên - Mông lần thứ hai và thứ ba. Hình ảnh Đức Phật hoàng Trần Nhân Tông xuất gia tại đây trước khi lên Yên Tử đã tạc vào dòng sông một dấu ấn tâm linh sâu sắc...

Việc khôi phục và nối thông hệ thống sông cổ tại Trung tâm đô thị Ninh Bình không đơn thuần là một cuộc tìm về những giá trị văn hóa - lịch sử vốn đã nằm sâu trong lòng đất. Trong bối cảnh tỉnh đang nỗ lực hướng tới một đô thị mang đặc trưng di sản, đây còn là giải pháp chiến lược để giải quyết các bài toán cấp bách về hạ tầng và cảnh quan đô thị hiện đại.

Khôi phục các dòng sông cổ như sông Vân, sông Sào Khê hay sông Bến Đang chính là tạo lập các dải công viên xanh mướt và "mặt gương" nước len lỏi giữa lòng phố thị. Những hành lang xanh này đóng vai trò là "lá phổi", điều hòa khí hậu và tạo dựng không gian công cộng đặc trưng, giúp giảm bớt sự ngột ngạt của quá trình đô thị hóa.

Trước những thách thức của thiên tai, biến đổi khí hậu, mạng lưới sông cổ chính là hệ thống "túi chứa" và kênh thoát lũ tự nhiên hữu hiệu nhất. Việc nối thông dòng chảy giữa các sông nội đô với sông Hoàng Long và sông Đáy giúp tăng cường khả năng tiêu thoát nước cho vùng lõi di sản Tràng An và các khu vực trọng điểm như Tam Cốc - Bích Động.

Thay vì phát triển đô thị theo khối đặc, việc lấy các dòng sông làm trục định hướng giúp tạo ra các không gian mở, gắn kết hài hòa giữa kiến trúc hiện đại và di sản thiên nhiên. Điều này không chỉ làm đẹp mỹ quan mà còn tạo tiền đề cho giao thông đường thủy nội địa phát triển.

Thời gian qua, tỉnh đã có những định hướng quyết liệt, thể hiện tầm nhìn trong việc quy hoạch và cải tạo hệ thống giao thủy nội đô. Quan điểm chỉ đạo xuyên suốt là việc khôi phục, kết nối các dòng sông cổ phải được nghiên cứu chi tiết, triển khai theo hướng tổng thể, lâu dài. Không chỉ dừng lại ở mục tiêu phòng, chống lụt bão hay cấp nước sản xuất, các định hướng này còn phải gắn liền với việc làm sạch môi trường, tạo lập không gian cảnh quan ven sông và giữ gìn giá trị nổi bật toàn cầu của Di sản thế giới. Tỉnh cũng yêu cầu việc đầu tư cải tạo phải đảm bảo tính đồng bộ, kiến trúc hai bên bờ sông phải phù hợp với cảnh quan vùng lõi và vùng đệm của Quần thể danh thắng Tràng An.

Dưới lăng kính văn hóa học, TS. Mai Thanh Sơn (Hội Dân tộc học và Nhân học Việt Nam) khẳng định rằng hệ thống sông ngòi dày đặc tại Ninh Bình đã mặc nhiên trở thành một trong những "trụ cột" cốt lõi của văn hóa địa phương. Ông nhấn mạnh: Hệ thống sông ngòi của Ninh Bình đủ lớn để thiết kế các tuyến kết nối du lịch đa dạng, nơi các bến thuyền và chợ ven sông vẫn còn được duy trì như những thực thể sống. Hơn nữa, hoàn toàn có thể phục dựng lại các sinh hoạt văn hóa sông nước đã mai một tại những trọng điểm du lịch, tạo nên sức hút độc đáo đối với du khách. Việc thị trường hóa một số sản phẩm văn hóa sông nước ở Ninh Bình trên thực tế đã thành công và được du khách tán thưởng, minh chứng cho dư địa phát triển kinh tế du lịch từ mạch nguồn này là rất lớn.

Đồng quan điểm về việc khai thác thế mạnh này, ông Nguyễn Cao Tấn, Phó Giám đốc Sở Du lịch cho rằng cần nhìn nhận các dòng sông cổ như một "thực thể di sản sống". Ông lưu ý khi thực hiện nạo vét, khơi thông, cần coi mỗi đoạn sông là một "công trường khảo cổ" để giữ gìn các dấu tích lịch sử quý giá dưới lòng sông thay vì chỉ thuần túy là công trình thủy lợi.

Bên cạnh đó, PGS.TS Bùi Văn Liêm, Ủy viên Hội đồng Di sản văn hóa Quốc gia đề xuất cần đẩy mạnh việc diễn giải lịch sử địa phương thông qua các tour du lịch đường sông, kết hợp cả chính sử và truyền thuyết dân gian để khơi gợi hứng thú khám phá cho du khách. Ông gợi ý: Có thể phát triển các tuyến sông Hoàng Long thăm lại chiến trường xưa của các vua Đinh - Tiền Lê, vua Trần hay xây dựng tuyến du lịch đường sông tái hiện con đường giao thông cổ ở Cố đô Hoa Lư.

Sự kết hợp giữa tư duy khoa học của các chuyên gia và định hướng chiến lược của tỉnh chính là lời giải cho bài toán phát triển bền vững của Ninh Bình. Lấy quá khứ làm điểm tựa, lấy dòng chảy lịch sử làm động lực, Trung tâm đô thị Ninh Bình đang từng bước hiện thực hóa mục tiêu trở thành thành phố trực thuộc Trung ương vào năm 2030 với bản sắc Đô thị Di sản.

Khơi lại những dòng sông cổ chính là đánh thức trái tim của "Kinh đô đá". Khi những mạch máu lịch sử của sông Hoàng Long, sông Sào Khê, sông Ngô Đồng lại được hanh thông và kết nối, chúng sẽ mang theo phù sa của quá khứ để bồi đắp cho một Đô thị Di sản thiên niên kỷ thịnh vượng. Ở đó, mỗi dòng sông sẽ không chỉ kể câu chuyện về triệu năm "bể dâu", mà còn là chứng nhân cho khát vọng vươn mình của một vùng đất di sản.