Đặc sản chuối ngự “tiến vua” vào vụ Tết

Sự tích chuối ngự “tiến vua”
Tương truyền, vào thời nhà Trần, hằng năm, vua Trần cùng các văn võ bá quan xuôi thuyền từ Thăng Long về phủ Thiên Trường yết kiến Thái Thượng Hoàng. Trên hành trình ấy, một lần đoàn thuyền dừng lại tại ngã ba Tuần Vường, dân các làng ven sông nô nức ra đón, mang theo những sản vật địa phương để dâng tiến nhà vua.
Có một cặp vợ chồng nông dân làng Đại Hoàng vì hoàn cảnh nghèo khó, không có của ngon vật lạ, chỉ còn trong vườn một buồng chuối nhỏ xinh, chín vàng, tỏa hương thơm dịu. Với tấm lòng thành kính, họ đem buồng chuối ấy dâng lên nhà vua. Nhận thấy buồng chuối tuy nhỏ nhưng quả căng tròn, sắc vàng óng đẹp mắt, nhà vua bèn nếm thử và lấy làm khen ngợi bởi vị ngọt thanh, hương thơm đặc trưng, càng ăn càng thấy ngon. Nhà vua ban thưởng và truyền cho dân làng Đại Hoàng nhân rộng giống chuối quý để tiến vua và ban cho thần dân khắp nơi cùng thưởng thức.
Từ đó, giống chuối này được gọi là chuối Ngự, hay còn gọi là chuối “tiến vua”, trở thành sản vật đặc trưng gắn với vùng đất Đại Hoàng. Trải qua thời gian, chuối ngự Đại Hoàng không chỉ được gìn giữ như một giá trị văn hóa - lịch sử, mà còn trở thành đặc sản có tiếng, được nhiều người lựa chọn làm quà biếu, quà tặng và bày trên mâm cỗ, dâng lên bàn thờ gia tiên mỗi dịp lễ, Tết, thể hiện sự trang trọng, thành kính và ước vọng về một năm mới đủ đầy, may mắn.

Giá trị kinh tế dịp Tết

Ông Trần Huy Nhuận, Thôn 2 Hòa Hậu (xã Nam Lý), người có kinh nghiệm trồng chuối ngự Đại Hoàng 20 năm cho biết: Chuối ngự Đại Hoàng có hình dáng nhỏ nhắn, buồng gọn, quả đều tăm tắp. Khi chín, vỏ chuối chuyển màu vàng óng như mật, bề mặt mịn, tỏa hương thơm dịu, thanh rất đặc trưng. Quả chuối không lớn nhưng chắc tay, phần thịt bên trong dẻo, mịn, ngọt đậm mà không gắt, để lại hậu vị thơm lâu. Chuối ngự Đại Hoàng là giống cây trồng rất kén đất, chỉ sinh trưởng và cho chất lượng quả tốt khi được trồng trên đất pha cát, tơi xốp, thoát nước tốt. Cũng chính vì yếu tố quan trọng đó đã tạo nên hương vị và chất lượng riêng biệt, góp phần làm nên thương hiệu chuối ngự Đại Hoàng nổi tiếng ở vùng ven sông Châu này.

Từ khi cây chuối ngự Đại Hoàng ra hoa đến lúc thu hoạch mất khoảng 2 tháng. Hiện nay, vào giữa tháng 11 âm lịch, là thời điểm chuối bước vào giai đoạn phát triển quả, quyết định chất lượng và mẫu mã sản phẩm, đòi hỏi người trồng tập trung chăm sóc, theo dõi sát sao, bảo đảm từng buồng chuối đạt tiêu chuẩn về độ chín, màu sắc và hương vị, kịp phục vụ thị trường Tết Nguyên đán. Đặc biệt, phải chăm sóc đúng kỹ thuật, bón đầy đủ chất dinh dưỡng và bọc cẩn thận để tránh các loại sâu bệnh cho buồng chuối. Việc bọc nilon hoặc bao cũng giúp quả chuối có mã sáng, đẹp hơn, không bị các bệnh nấm, sương mai.

Gia đình ông Trần Khắc Lâm (thôn 1 Hòa Hậu, xã Nam Lý) hiện canh tác hơn 3 ha chuối ngự Đại Hoàng, với 15 năm kinh nghiệm, ông Lâm cho biết: “Gia đình tôi hiện có khoảng 30 buồng chuối đang chờ thu hoạch phục vụ dịp Tết. Để chuối cho quả đẹp và chín đúng thời điểm, tôi áp dụng đồng bộ nhiều biện pháp kỹ thuật ngay từ khi cây bắt đầu ra buồng như: tiến hành tỉa bớt nải non, chỉ giữ lại số nải phù hợp để tập trung dinh dưỡng nuôi quả. Quá trình chăm sóc cần chú trọng bón phân cân đối, tăng cường phân hữu cơ, kết hợp tưới nước hợp lý, bảo đảm độ ẩm cho đất nhưng không để úng. Đặc biệt, trong giai đoạn cận Tết, tôi phải theo dõi sát diễn biến thời tiết, chủ động che chắn khi rét đậm, rét hại hoặc mưa kéo dài, điều chỉnh chế độ chăm sóc để điều tiết tốc độ chín, bảo đảm chuối đạt độ vàng, hương thơm và chất lượng tốt nhất đúng dịp Tết. Nhờ tuân thủ nghiêm ngặt quy trình kỹ thuật, 30 buồng chuối của gia đình ông đã được thương lái đặt mua từ sớm, với giá cao.

Hiện nay, diện tích trồng chuối ngự Đại Hoàng tại vùng được chỉ dẫn địa lý khoảng 40 ha, chủ yếu tập trung tại xã Hòa Hậu (cũ) và một phần xã Tiến Thắng (cũ) - đây cũng là vùng cung cấp sản phẩm chủ lực cho thị trường Tết Nguyên đán. Bà Trần Thị Ngân, Chủ tịch Hiệp hội trồng và tiêu thụ chuối ngự Đại Hoàng chia sẻ: “Thời tiết năm nay diễn biến bất lợi, mưa nhiều xen kẽ các đợt rét sớm đã ảnh hưởng trực tiếp đến quá trình sinh trưởng, phát triển của cây chuối, khiến sản lượng phục vụ thị trường Tết được dự báo khan hiếm hơn so với mọi năm. Trong khi đó, nhu cầu của người tiêu dùng vẫn ở mức cao nên giá mỗi buồng chuối hiện đã tăng khoảng 50 - 100 nghìn đồng. Nếu như các năm trước, giá chuối dịp Tết chỉ tăng khoảng 5 - 10%, thì năm nay dự báo mức tăng có thể đạt 15 - 20%, dao động từ 400 - 500 nghìn đồng/buồng (tùy kích thước, số nải). Đây là cơ hội giúp nâng cao thu nhập cho người trồng chuối và tạo điều kiện duy trì diện tích sản xuất”.

Ông Trần Huy Ngà, một trong những thương lái thu mua chuối ngự Đại Hoàng trên địa bàn xã Nam Lý (với sản lượng tiêu thụ mỗi dịp Tết khoảng 500 buồng), cho biết: “Đa phần chuối ngự được người mua lựa chọn làm quà biếu. Tuy nhiên, đến thời điểm này, tôi mới đặt mua từ các vườn trong xã được khoảng 300 buồng. Dù đã ký mua với các vườn quen ngay từ khi chuối mới ra buồng nhưng số lượng cũng không được nhiều. Để bảo đảm đủ nguồn hàng phục vụ thị trường Tết, tôi phải thu mua thêm từ các đại lý khác, dù lợi nhuận không cao nhưng nhằm giữ mối hàng và đáp ứng nhu cầu của khách”.
Trước năm 2000, giống chuối ngự Đại Hoàng từng đứng trước nguy cơ mai một nguồn gen do chưa được đầu tư, chăm sóc đúng quy trình kỹ thuật; cùng với đó, tác động của thiên tai, bão gió khiến diện tích trồng chuối bị thu hẹp đáng kể. Tuy nhiên, nhờ sự quan tâm sát sao của chính quyền địa phương, các tổ chức hội, đoàn thể, cùng sự hỗ trợ kinh phí từ Quỹ Môi trường toàn cầu (GEF/SGP UNDP), giống chuối quý này đã từng bước được bảo tồn và phát triển, tạo nền tảng cho việc khôi phục và mở rộng vùng trồng. Đồng thời, sản phẩm chuối ngự Đại Hoàng đã có tem, nhãn, giấy chứng nhận an toàn vệ sinh thực phẩm nên được người tiêu dùng ưa chuộng có mặt ở nhiều tỉnh, thành trên cả nước.
Vì vậy, mỗi dịp Tết Nguyên đán, chuối ngự Đại Hoàng không chỉ mang lại giá trị kinh tế cao cho người trồng mà còn khẳng định vai trò là sản phẩm đặc trưng, đáp ứng nhu cầu của người dân, qua đó góp phần nâng cao giá trị, mở rộng thị trường tiêu thụ và phát huy thương hiệu đặc sản truyền thống của địa phương.