Tam Chúc - vùng đất của tín ngưỡng dân gian và Phật giáo

Đình Tam Chúc xưa thuộc làng Tam Chúc, nay là Khu du lịch Tam Chúc. Đình thờ Đinh Tiên Hoàng và Hoàng hậu Dương Thị Nguyệt. Theo truyền thuyết địa phương và cuốn thần phả của đình Đặng Xá (phường Kim Bảng), trước khi dẹp loạn 12 sứ quân, Đinh Bộ Lĩnh đã về Kim Bảng lập đồn trại và truyền hịch Cần Vương dẹp giặc.

Đinh Bộ Lĩnh được vị hào trưởng Dương Đỉnh, người gốc Trường Yên (Ninh Bình) và vợ tên là Đặng Thị Kính (vốn người Đặng Xá, Kim Bảng) giúp đỡ. Đã có trên 600 tráng đinh Kim Bảng ứng mộ. Vợ chồng hào trưởng Dương Đỉnh mến mộ tài đức Đinh Bộ Lĩnh đã gả con gái tên là Dương Thị Nguyệt cho ông.

Về sau, Đinh Bộ Lĩnh đánh đâu thắng đó, được tôn là Vạn Thắng Minh Hoàng Đế. Sau khi dẹp yên được 12 sứ quân, thống nhất đất nước, Vạn Thắng Minh Hoàng Đế đã đón Nguyệt Nương về Kinh đô Hoa Lư lập làm Kiều Quốc Hoàng hậu. Hoàng hậu Dương Thị Nguyệt đã hạ sinh cho Vua Đinh một công chúa đặt tên là Đinh Thị Ngọc (Ngọc Nương công chúa). Khi Vạn Thắng Minh Hoàng Đế mất, Kiều Quốc Hoàng hậu Dương Thị Nguyệt cùng Ngọc Nương công chúa đã trở về quê hương Kim Bảng sinh sống đến cuối đời.

Khi Vua Lê Đại Hành lên ngôi, truyền cho thiên hạ xã nào từng có đồn doanh của Vua Đinh đóng trước đây đến rước sắc về cho dân lập đền thờ, dân vùng Tam Chúc tuân theo chiếu chỉ đến kinh thành rước sắc về phụng thờ tại đình Tam Chúc.

Ngoài thờ Đinh Bộ Lĩnh và Hoàng hậu Dương Thị Nguyệt, tại đình còn phối thờ Cao Sơn hộ quốc Thượng đẳng thần và Đại Càn Quốc gia Nam Hải tứ vị Thượng đẳng thần. Cao Sơn tương truyền là người có công giúp Vua Hùng Duệ Vương đánh giặc Thục Phán. Trên đường đi đánh giặc, ngài đã lập đồn, trại ở nhiều nơi, trong đó có vùng đất Ba Sao nên khi ngài mất, nhân dân đã tôn thờ tại đình Tam Chúc. Đại Càn Quốc gia Nam Hải tứ vị Thượng đẳng thần là vị thần có công âm phù cho các vua triều Trần khi đi chinh phạt Chiêm Thành.

Nổi tiếng tại vùng đất Ba Sao là chùa Tam Chúc, ngôi cổ tự thờ Lý Quốc Sư và Phật hoàng Trần Nhân Tông. Hai bậc chân tu đã có công mở mang chùa Tam Chúc và có thời gian dừng chân tại đây giảng đạo pháp cho dân chúng. Lý Quốc Sư là vị cao tăng đứng đầu tổ chức Phật giáo của triều nhà Lý, là vị thiền sư sáng lập nên nhiều ngôi chùa nhất ở Việt Nam.

Tam Chúc và Bát Cảnh Sơn là nơi lưu giữ những dấu tích của Thiền sư Nguyễn Minh Không trên bước đường xây dựng chùa, tu hành cứu nhân độ thế. Tương truyền, dưới thời Lý, Nguyễn Minh Không đã đi men theo chân núi từ Ninh Bình đến Mỹ Đức (Hà Nội) tìm cây thuốc cứu giúp nhân dân.

Ngài đi đến đâu thấy có hang động đẹp thì ở lại xây chùa bái Phật. Khi đến đất Ba Sao, thấy ngôi chùa Ba Sao cổ kính nằm giữa một vùng núi non sông nước kỳ vĩ, Quốc sư đã dừng chân, hái thuốc hành đạo cứu người và mở rộng chùa Ba Sao, đổi tên thành Tam Chúc Quốc tự.

Còn về Phật hoàng Trần Nhân Tông, sau khi hạ sơn, Phật hoàng Trần Nhân Tông chống gậy trúc dạo khắp nước Đại Việt, khuyến khích muôn dân giữ năm giới, tu hành Thập thiện (10 điều thiện)… Ngài đã đi men theo chân núi từ Thanh Liêm đến Mỹ Đức (Hà Nội) để tìm lại dấu tích về Thiền sư Nguyễn Minh Không. Khi đến đất Ba Sao, thấy bên núi có ngôi cổ tự, Phật hoàng đã dừng chân chiêm bái. Dân làng Tam Chúc tổ chức đón rước và kính báo với Phật hoàng đây là nơi Thiền sư Nguyễn Minh Không đã thiền tự. Phật hoàng Trần Nhân Tông vô cùng khâm phục tài đức, trí tuệ của vị Quốc sư thời Lý nên cùng dân làng tu sửa lại chùa và ở đây giảng đạo pháp cho dân chúng. Thời gian sau, Phật hoàng Trần Nhân Tông lên đường men theo chân núi đá vôi để đến dãy Bát Cảnh Sơn thăm chùa Vân Mộng, chùa Tam Giáo, chùa Kiêu… những nơi mà Thiền sư Nguyễn Minh Không đã từng đến lập chùa, tu thiền, truyền đạo pháp cho dân chúng.

Cùng với chùa thờ Phật, Ba Sao còn có đền thờ Mẫu tọa trên một trong sáu ngọn núi chuông nằm giữa hồ Lục Nhạc. Từ thời mới khai phá mảnh đất này, người dân nơi đây đã lập một am nhỏ trong hang đá để thờ Tam Tòa Thánh Mẫu gồm Mẫu Thượng Thiên, Mẫu Thượng Ngàn và Mẫu Thoải Phủ.

Mẫu Thượng Thiên còn được gọi là Mẫu Đệ Nhất cai quản miền trời. Với quan niệm của dân gian về Tứ Pháp (Pháp Vân, Pháp Vũ, Pháp Lôi, Pháp Điện) thì Mẫu Thượng Thiên có quyền năng tạo ra mây, mưa, sấm, chớp và có liên quan tới văn hóa nông nghiệp lúa nước của dân tộc ta.

Mẫu Thượng Ngàn còn được gọi là Mẫu Đệ Nhị cai quản miền rừng núi. Bà là Thánh Mẫu gắn bó với con người, cây cỏ và chim, thú. Mẫu Thoải (Mẫu Thủy) cai quản miền sông nước. Thánh Mẫu Thoải Phủ gắn liền với đời sống thủy sinh của người dân từ xa xưa và có liên đới trực tiếp tới thủy tổ dân tộc Việt trong buổi đầu dựng nước. Sau khi Ngọc Nương công chúa qua đời, bà cũng được lập thờ ở đền Mẫu.

Ngoài những ngôi cổ tự còn hiện hữu, trong những cuộc điền dã, khảo cổ của Bảo tàng tỉnh Hà Nam (cũ) còn phát hiện nhiều dấu tích văn hóa Phật giáo vùng đất Tam Chúc - Ba Sao.

Năm 2007, tại khu vực đình Tam Chúc trong quá trình nạo vét lòng hồ, đã phát hiện nhiều hiện vật có giá trị. Trước cửa đình Tam Chúc hiện nay đang trưng bày một số hiện vật khảo cổ được trục vớt lên trong quá trình nạo vét lòng hồ như: Những cột gỗ cỡ lớn được đẽo tròn có hình dáng bên ngoài rất giống với những cây gỗ làm cung điện thời nhà Đinh, hiện đang được trưng bày tại Bảo tàng tỉnh Ninh Bình; một xà nhà làm bằng đá, có kích thước dài hơn 5m, đường kính 30cm; cấu kiện xà ngang, xà dọc của cầu đá; khối đá có chất liệu tương tự như loại đá được sử dụng để chế tác đàn đá; những bệ đỡ trụ cột bằng đá có họa tiết cánh sen tương đồng với họa tiết trang trí thời Đinh - Tiền Lê…

Theo các nhà khảo cổ đây là minh chứng thuyết phục nhất về một công trình kiến trúc cổ quy mô lớn, rất có thể là một ngôi chùa lớn đã từng tồn tại trên mảnh đất này cách đây hơn một nghìn năm.

Tam Chúc - Ba Sao, trải qua nghìn năm, cảnh quan môi trường sinh thái vẫn còn giữ vẻ nguyên sơ, giàu giá trị văn hóa vật thể và phi vật thể. Giờ đây Tam Chúc được xây dựng thành ngôi chùa tầm cỡ thế giới. Trong sự giao thoa giữa cổ xưa và hiện đại, giữa truyền thống và hội nhập, Tam Chúc trở thành biểu tượng sống động của không gian văn hóa Phật giáo Việt Nam đang bước đi bằng tỉnh thức nội tâm và kết nối toàn cầu.