Hội thảo quốc tế “Đánh giá các giá trị nổi bật toàn cầu và định hướng xây dựng Hồ sơ đề cử Di sản thế giới khu Cảnh quan văn hóa - sinh thái Voọc mông trắng Vân Long - Kim Bảng - Tam Chúc”

Dự hội thảo có đồng chí Trần Song Tùng, Ủy viên Ban thường vụ Tỉnh ủy, Phó Chủ tịch Thường trực UBND tỉnh, Phó Trưởng ban Thường trực Ban Chỉ đạo xây dựng Hồ sơ đề cử; Kiến trúc sư Trần Đình Thành, Phó cục Trưởng Cục Di sản Văn hoá (Bộ văn hoá, Thể thao và Du lịch); Giáo sư, tiến sĩ Nguyễn Văn Kim, Phó Chủ tịch Hội đồng Di sản Văn hóa Quốc gia, thành viên Uỷ ban Di sản thế giới.

Cùng dự có đại diện Văn phòng UNESCO tại Việt Nam, Ủy ban Quốc gia UNESCO Việt Nam; các chuyên gia, các nhà khoa học trong nước và quốc tế, đại diện cho các nhóm nghiên cứu, xây dựng hồ sơ đề cử; đại diện lãnh đạo các sở, ngành của tỉnh; các địa phương trong khu vực đề cử gồm: phường Nguyễn Úy, phường Tam Chúc, phường Lý Thường Kiệt, xã Tân Thanh, xã Thanh Lâm, xã Gia Hưng, xã Gia Viễn, xã Gia Vân và xã Gia Trấn.

Phát biểu khai mạc, chào mừng, đồng chí Trần Song Tùng, Ủy viên Ban thường vụ Tỉnh ủy, Phó Chủ tịch Thường trực UBND tỉnh chân thành cảm ơn các vị đại biểu, các chuyên gia, nhà khoa học trong nước và quốc tế đã dành thời gian tham dự Hội thảo quốc tế.

Đồng chí Phó Chủ tịch Thường trực UBND tỉnh nhấn mạnh, Ninh Bình là vùng đất địa linh nhân kiệt, nơi hội tụ và kết tinh những giá trị đặc sắc của lịch sử, văn hóa và thiên nhiên. Đây là Kinh đô của Nhà nước Đại Cồ Việt - Nhà nước phong kiến trung ương tập quyền đầu tiên của Việt Nam, là nơi phát tích của triều đại nhà Trần với hào khí Đông A lừng lẫy; đồng thời, Ninh Bình tự hào có Quần thể danh thắng Tràng An - Di sản Văn hóa và Thiên nhiên thế giới, Di sản hỗn hợp đầu tiên của Đông Nam Á và Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại - tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt được UNESCO vinh danh.

Bên cạnh đó, thiên nhiên và lịch sử đã kiến tạo cho Ninh Bình một không gian karst nhiệt đới đặc sắc, nơi hội tụ và giao thoa giữa các giá trị địa chất… đa dạng sinh học, khảo cổ và văn hóa. Chính sự giao thoa hài hòa giữa thiên nhiên và con người qua hàng vạn năm đã tạo nên một cảnh quan văn hóa - sinh thái độc đáo, mang giá trị tiêu biểu không chỉ đối với Việt Nam mà còn đối với khu vực và thế giới.

Nhận thức sâu sắc giá trị của di sản, Đảng bộ, chính quyền và Nhân dân tỉnh Ninh Bình luôn kiên định quan điểm lấy di sản làm nền tảng phát triển, lấy văn hóa làm sức mạnh nội sinh, lấy thiên nhiên làm không gian phát triển và lấy con người là trung tâm của mọi chính sách bảo tồn, phát huy giá trị di sản. Để từ đó, di sản trở thành nguồn lực đặc biệt quan trọng cho phát triển kinh tế - xã hội, nâng cao đời sống Nhân dân và góp phần quảng bá hình ảnh đất nước, con người Việt Nam ra thế giới và từng bước hiện thực hóa mục tiêu đến năm 2030, Ninh Bình trở thành thành phố trực thuộc Trung ương với đặc trưng Đô thị Di sản thiên niên kỷ, thành phố sáng tạo, phát triển hài hòa giữa tăng trưởng kinh tế với bảo vệ môi trường, giữa bảo tồn và phát triển.

Chủ trương xây dựng Hồ sơ đề cử Khu Cảnh quan văn hóa - sinh thái Voọc mông trắng Vân Long - Kim Bảng - Tam Chúc trình UNESCO xem xét ghi danh là Di sản thế giới đã được Thủ tướng Chính phủ đồng ý và Trung tâm Di sản Thế giới UNESCO chính thức đưa vào Danh sách dự kiến Di sản thế giới theo Công ước 1972. Đây là nền tảng quan trọng để tỉnh Ninh Bình tiếp tục phối hợp với các bộ, ngành Trung ương, các địa phương liên quan, các tổ chức quốc tế và đội ngũ các nhà khoa học triển khai nghiên cứu xây dựng Hồ sơ di sản trình UNESCO xem xét ghi danh là Di sản thế giới.

Đồng chí Phó Chủ tịch Thường trực UBND tỉnh ghi nhận, thời gian qua, nhiều chương trình điều tra, khảo sát, nghiên cứu chuyên sâu đã được triển khai với sự tham gia của các chuyên gia, nhà khoa học hàng đầu trong nước và quốc tế. Kết quả bước đầu tiếp tục khẳng định khu vực Vân Long - Kim Bảng - Tam Chúc là một không gian có giá trị đặc biệt về địa chất, địa mạo karst nhiệt đới, đa dạng sinh học, cảnh quan thiên nhiên, khảo cổ học, lịch sử và văn hóa. Đặc biệt, khu vực này là nơi sinh sống của quần thể Voọc mông trắng - một trong những loài linh trưởng đặc hữu quý hiếm nhất thế giới, có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với công tác bảo tồn đa dạng sinh học toàn cầu.

Chính sự kết hợp đặc biệt giữa các giá trị thiên nhiên, đa dạng sinh học và văn hóa đã tạo nên tính độc đáo của di sản trên địa bàn; đồng thời, mở ra những triển vọng quan trọng để tiếp tục nghiên cứu, nhận diện đầy đủ các giá trị nổi bật toàn cầu, làm cơ sở khoa học cho việc xây dựng Hồ sơ đề cử theo đúng các tiêu chí và yêu cầu của UNESCO.

Bên cạnh đó, tỉnh Ninh Bình cũng nhận thức rằng, xây dựng Hồ sơ đề cử Di sản thế giới là một quá trình nghiên cứu khoa học công phu, đòi hỏi sự khách quan, chặt chẽ và tuân thủ các tiêu chuẩn quốc tế. Mỗi luận cứ khoa học, mỗi kết quả nghiên cứu, mỗi đánh giá về giá trị nổi bật toàn cầu, về tính toàn vẹn của di sản hay mô hình quản lý đều có ý nghĩa quyết định đối với chất lượng của Hồ sơ.

Chính vì vậy, Hội thảo hôm nay có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Đây không chỉ là diễn đàn để trao đổi kết quả nghiên cứu, mà còn là cơ hội để tiếp tục lắng nghe những đánh giá khách quan, những phản biện khoa học độc lập, những kinh nghiệm quốc tế quý báu và những khuyến nghị có giá trị nhằm tiếp tục hoàn thiện Hồ sơ đề cử trên cơ sở khách quan, khoa học và phù hợp với các quy định của Công ước Di sản thế giới.

Đồng chí Phó Chủ tịch Thường trực UBND tỉnh Trần Song Tùng cũng nhấn mạnh: Tỉnh Ninh Bình nhận thức sâu sắc việc xây dựng Hồ sơ đề cử Di sản thế giới không phải là mục tiêu cuối cùng, mà là bước khởi đầu cho một quá trình lâu dài nhằm bảo tồn, quản lý và phát huy bền vững các giá trị nổi bật toàn cầu của khu Cảnh quan văn hóa - sinh thái Voọc mông trắng Vân Long - Kim Bảng - Tam Chúc. Kết quả nghiên cứu và khuyến nghị của các chuyên gia hôm nay sẽ là tiền đề, là cơ sở quan trọng để tỉnh tiếp tục hoàn thiện Hồ sơ đề cử theo đúng các quy định của Công ước Di sản thế giới năm 1972.

UBND tỉnh Ninh Bình cam kết sẽ tiếp tục phối hợp chặt chẽ với Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, các bộ, ngành Trung ương, các địa phương liên quan, các tổ chức quốc tế và đội ngũ các nhà khoa học để xây dựng Hồ sơ đề cử với chất lượng cao nhất.

Đồng thời, tỉnh sẽ tiếp tục quan tâm đầu tư cho công tác bảo tồn đa dạng sinh học, bảo vệ hệ sinh thái tự nhiên, gìn giữ các giá trị văn hóa, nâng cao năng lực quản lý di sản và phát huy vai trò của cộng đồng địa phương nhằm bảo đảm sự hài hòa giữa bảo tồn và phát triển, để các giá trị của di sản thực sự trở thành nguồn lực cho phát triển bền vững.

Tại hội thảo, các báo cáo và ý kiến phát biểu, nhấn mạnh một số chủ đề định hướng xuyên suốt của Hội thảo, cụ thể như: Hiện trạng quần thể Voọc mông trắng (Delacour's langur) và chiến lược bảo tồn trong tương lai; Giá trị đa dạng sinh học nổi bật khu vực Vân Long - Kim Bảng - Tam Chúc; Đặc điểm địa chất-địa mạo, tiến hóa địa sinh thái karst và tri thức sinh thái bản địa - Nền tảng kiến tạo “thành trì cuối cùng” của loài Voọc mông trắng tại Cảnh quan Văn hóa-Sinh thái Vân Long - Kim Bảng - Tam Chúc; Kết quả khảo sát khảo cổ học Tiền Sơ sử khu vực Vân Long - Kim Bảng - Tam Chúc và nhận định mối quan hệ với các di tích tiền sơ sử khu vực phụ cận; Hệ thống di sản tư liệu tại các di tích đình, đền, chùa vùng cảnh quan Vân Long - Tam Chúc - Kim Bảng: Tính xác thực lịch sử, minh chứng về sự thích ứng nhân văn và định hướng bảo tồn giá trị nổi bật toàn cầu..

Đây không chỉ là cơ sở khoa học quan trọng cho Hồ sơ đề cử cử Di sản thế giới mà còn là nền tảng để định hướng công tác quản lý, bảo tồn và phát huy giá trị di sản theo hướng phát triển bền vững trong thời gian tới.

Đặc biệt, các chuyên gia tư vấn chia sẻ kinh nghiệm xây dựng Không gian đề cử, kiểu loại và lộ trình đề cử hướng tới di sản thế giới cho Khu cảnh quan văn hóa và Sinh thái Vân Long - Kim Bảng - Tam Chúc. Theo đó, xây dựng được khung phân tích thống nhất để nhận diện các thuộc tính chuyển tải Giá trị Nổi bật Toàn cầu, dựa trên 3 trụ cột: làm rõ tính giá trị, tính toàn vẹn, kế hoạch quản lý, bảo tồn dài hạn, khả năng đáp ứng các yêu cầu của UNESCO đối với khu vực đề cử.

Kết luận hội thảo, Giáo sư, tiến sĩ Nguyễn Văn Kim, Phó Chủ tịch Hội đồng Di sản văn hóa quốc gia, thành viên Ủy ban Di sản thế giới ghi nhận, các tham luận đã thể hiện một quá trình nghiên cứu tập trung, chuyên sâu ở trình độ rất cao của các chuyên gia trong nước, quốc tế cùng với các chuyên gia hàng đầu của Việt Nam; góp phần quan trọng trong việc tạo dựng cơ sở khoa học, giàu sức thuyết phục cho hồ sơ di sản, cụ thể qua 5 điểm chính sau:

Xây dựng cơ sở khoa học vững chắc, giàu sức thuyết phục để tạo dựng hồ sơ di sản; Làm rõ đặc tính tự nhiên của không gian di sản, nêu bật được cảnh quan đặc trưng của các dãy núi đá vôi thuộc hệ sinh thái Karst, của rừng, cũng như sự kết nối và mối liên hệ tự nhiên, mật thiết giữa các hệ sinh thái; Làm rõ khả năng thích ứng của con người với thế giới tự nhiên; quá trình khai thác nhưng quan trọng hơn là sự giao hòa, nương tựa vào tự nhiên để sinh tồn và phát triển; Chỉ ra tính đa dạng, phong phú của hệ sinh thái tại không gian di sản, trong đó nhấn mạnh hệ động thực vật đặc hữu, vô cùng quý hiếm của hệ sinh thái thế giới nói chung và cảnh quan di sản văn hóa Ninh Bình nói riêng.

Các đại biểu đồng thuận, thống nhất tiêu chí đề cử lựa chọn: Tiêu chí V, Tiêu chí IX và Tiêu chí X. Đây là những tiêu chí đặc trưng và phù hợp nhất với hồ sơ di sản. Đồng thời, khẳng định tầm quan trọng và tính cấp thiết của việc xây dựng hồ sơ di sản. Hồ sơ cần được nhìn nhận với tư cách là một giá trị tổng hòa, đặt trong hệ thống và mối liên hệ của một "hồ sơ di sản chuỗi".

Giáo sư, tiến sĩ Nguyễn Văn Kim cũng đồng thuận với chuyên gia trong và ngoài nước về việc không chỉ coi trọng vùng lõi của di sản mà còn phải đặc biệt chú ý đến vùng đệm, vùng cảnh quan và các vùng liên quan; Cần chú ý đến hai đặc trưng lớn là "cảnh quan đồng tiến hóa" (theo đề xuất của một số giáo sư) và "tính phân mảnh của cảnh quan" để từ đó đưa ra những biện luận thuyết phục, làm rõ giá trị của hồ sơ di sản.

Theo đó, với mục tiêu bảo tồn di sản không chỉ là bảo tồn những giá trị của quá khứ, mà còn là bảo tồn các diễn tiến của hệ sinh thái khu vực Vân Long - Tam Chúc và Kim Bảng. Việc bảo tồn không chỉ làm rõ thêm giá trị hỗn hợp của di sản mà còn góp phần thúc đẩy sự phát triển kinh tế - xã hội của địa phương tại Việt Nam.

Giáo sư, tiến sĩ Nguyễn Văn Kim cũng nêu, về lộ trình đề cử, thực hiện đúng theo quy trình của UNESCO. Tuy nhiên, cần tính đến một phương án khác để thúc đẩy nhanh hơn tiến trình của một hồ sơ di sản. Trong khi chờ UNESCO có thay đổi quy định mới về hồ sơ di sản, hy vọng UNESCO sẽ tiếp tục có những điều chỉnh phù hợp với hoàn cảnh của mỗi quốc gia. Nếu làm tốt và đẩy nhanh được tiến độ xây dựng hồ sơ, sẽ góp phần cùng với các tổ chức quốc tế ngăn chặn những thách thức và thảm họa từ thiên nhiên.