Kể chuyện di sản trong không gian mỹ thuật hiện đại

Di sản văn hóa, lịch sử, thiên nhiên Ninh Bình là kho tàng khổng lồ trải dài suốt các thời đại. Theo thống kê, tỉnh hiện có hơn 5.000 di tích được kiểm kê, trên 1.100 di tích được xếp hạng các cấp; trong đó có Quần thể danh thắng Tràng An được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa và thiên nhiên thế giới.

Cùng với đó là hệ thống di sản văn hóa phi vật thể đồ sộ ở tất cả các loại hình như: nghệ thuật trình diễn dân gian, tập quán xã hội và tín ngưỡng, lễ hội truyền thống, tri thức dân gian, nghề thủ công truyền thống… phân bố đều khắp trên địa bàn 129 phường, xã. Hệ thống di sản này không chỉ phản ánh chiều sâu lịch sử - văn hóa, tạo nguồn lực quan trọng cho phát triển du lịch và kinh tế của tỉnh mà còn tạo nguồn cảm hứng bất tận cho các sáng tạo nghệ thuật của các nghệ sĩ.

Những năm gần đây, hàng loạt các triển lãm mỹ thuật, trại sáng tác được tổ chức tại Ninh Bình cho thấy gia tăng xu hướng nghệ sĩ khai thác chất liệu văn hóa bản địa bằng góc nhìn mới mẻ.

Gần đây nhất là triển lãm “Phong cảnh Ninh Bình” năm 2026 tổ chức tại Gallery Phố cổ Hoa Lư thu hút 75 tác giả mang đến 120 tác phẩm thuộc các loại hình mỹ thuật. Các tác phẩm lấy cảm hứng từ các di tích lịch sử văn hóa: Tràng An, Khu di tích Đinh - Lê, Khu di tích đền Trần - chùa Tháp, chùa Bái Đính, Tam Cốc - Bích Động, quần thể Tam Chúc,… được thể hiện bằng tinh thần nghệ thuật giàu tính cá nhân và cảm xúc.

Điểm đáng chú ý là các nghệ sĩ không chỉ tái hiện phong cảnh theo lối tả thực truyền thống, mà còn đưa vào tác phẩm những suy tư về môi trường, ký ức văn hóa và bản sắc vùng đất qua lối vẽ tranh trừu tượng, tranh biểu hiện.

Họa sĩ Nguyễn Lương Sáng, hội viên Hội Mỹ thuật Việt Nam, đã có nhiều cơ duyên và cuộc gặp gỡ tại Ninh Bình, để lưu lại những kỷ niệm đẹp, tác giả gây ấn tượng tại triển lãm “Phong cảnh Ninh Bình” với tác phẩm “Hoa Lư ngàn năm”.

Ông chia sẻ rằng, điều hấp dẫn nhất ở Ninh Bình không chỉ là cảnh đẹp mà là chiều sâu văn hóa ẩn trong từng lớp núi đá và dòng sông. Điều đó khiến tôi muốn người xem không chỉ nhìn thấy phong cảnh, mà còn muốn cảm nhận tinh thần tranh như một ký ức đang trôi, hiện hữu ở thời hiện đại thông qua ngôn ngữ của hội họa.

Những năm qua, các họa sĩ trong và ngoài tỉnh đã tổ chức nhiều chuyến đi thực tế tại Ninh Bình để lấy tư liệu, trực họa và gặp gỡ những nhân vật gắn bó với di sản nhằm tìm hiểu sâu hơn giá trị của văn hóa truyền thống và cảm nhận trực tiếp nhịp sống của thiên nhiên. Từ đó, sáng tạo các tác phẩm nghệ thuật với cách tiếp cận có hệ thống, song vẫn giữ được tư duy và mỹ cảm riêng. Chính trải nghiệm này giúp tác phẩm vượt qua giới hạn của việc “tả cảnh”, hướng đến diễn đạt chiều sâu văn hóa, tâm linh và mối quan hệ giữa con người với thiên nhiên. Khai thác vẻ đẹp di sản, mỗi nghệ sĩ chọn một gam màu nhất định, cách tạo hình, chất liệu, phong cách sáng tạo khác nhau để thể hiện.

Những yếu tố được cho là quen thuộc, thậm chí cũ kỹ vì thế được “tái sinh” trong một hình thức hoàn toàn mới giúp công chúng dễ tiếp cận hơn, đặc biệt là thế hệ trẻ.

Điển hình có thể kể đến là họa sĩ Bùi Thanh Liêm, hội viên Chi hội Mỹ thuật Việt Nam tỉnh, vẻ đẹp của di sản hiện lên trong các tác phẩm của ông vừa thực vừa ảo, ẩn hiện trong đó là những triết lý, cảm xúc hoài niệm, được thể hiện đa dạng qua nhiều chất liệu như: tranh khắc gỗ đen trắng “Đền Đinh - Lê”, tranh lụa “Thu Tràng An”, tranh sơn mài “Bịt mắt bắt dê”…

Theo đuổi mạch sáng tác về di sản, họa sĩ Kù Kao Khải, Chi hội trưởng Chi hội Mỹ thuật Việt Nam tỉnh tìm thấy cảm hứng sáng tác từ linh thú được chạm khắc trên cột, kèo tại các đền, chùa và trong các lễ hội, làng nghề truyền thống được thể hiện qua hàng loạt tác phẩm như: "Lễ hội Hoa Lư", "Cổ vật Hoa Lư", "Vốn cổ Đinh Lê", "Trâu hội", "Truyền nghề", "Nghề thêu Ninh Hải", "Đan cói", "Dệt chiếu"…

Họa sĩ Kù Kao Khải cho biết: Theo tôi, mỹ thuật hiện đại có lợi thế lớn trong việc lan tỏa giá trị di sản bởi khả năng tạo ra trải nghiệm thị giác mạnh mẽ và kết nối công chúng thông qua triển lãm, không gian sáng tạo hay nền tảng số. Một bức tranh trừu tượng về Tràng An, một tác phẩm sắp đặt lấy cảm hứng từ lịch sử Cố đô hay không gian điêu khắc kết hợp ánh sáng có thể khơi gợi sự tò mò, từ đó dẫn người xem đến nhu cầu tìm hiểu sâu hơn về văn hóa địa phương. Đó cũng là một cách quảng bá văn hóa hiệu quả.

Trước bối cảnh công nghiệp văn hóa đang trở thành xu hướng phát triển mới, việc kết hợp di sản với mỹ thuật hiện đại không chỉ góp phần bảo tồn bản sắc mà còn mở ra cơ hội lan tỏa hình ảnh Ninh Bình theo cách trẻ trung, sáng tạo và giàu sức sống hơn. Từ đó, các nghệ sĩ trở thành “người kể chuyện” di sản khiến nó không còn nằm yên trong quá khứ mà tiếp tục hiện diện trong đời sống hôm nay bằng những hình thức độc đáo và đầy cảm hứng.