Đại hội Đảng XIV: Năng lượng-chìa khóa tăng trưởng của Việt Nam đến năm 2045

Trao đổi với phóng viên TTXVN tại Brussels, ông Eric Van Vaerenbergh - chuyên gia năng lượng, giảng viên Trường Cao đẳng Kỹ nghệ Brussels (ECAM), cho rằng Việt Nam hoàn toàn có cơ hội tăng trưởng nhanh đến năm 2045, với điều kiện phải thay đổi căn bản cách tạo ra giá trị và bảo đảm một nền móng năng lượng đủ mạnh, đủ tin cậy.

Theo ông Eric, mục tiêu mà Việt Nam đặt ra cho giai đoạn 2026 - 2045 là rất tham vọng, nhưng không hề mạo hiểm. Việc duy trì tốc độ tăng trưởng cao trong những thập niên tới và phấn đấu trở thành quốc gia thu nhập cao vào năm 2045 là điều phù hợp với những lợi thế hiện có, từ mức độ hội nhập quốc tế sâu rộng, nền tảng công nghiệp đã hình thành, cho tới cơ cấu dân số vẫn còn “thời kỳ vàng” và năng lực điều hành chính sách tương đối hiệu quả.

Tuy nhiên, chuyên gia này cũng nhấn mạnh rằng bối cảnh toàn cầu hiện nay đã thay đổi sâu sắc so với trước. Thế giới đang bước vào giai đoạn phân mảnh về thương mại và công nghệ, trong khi các yêu cầu liên quan đến khí hậu, truy xuất nguồn gốc và tuân thủ tiêu chuẩn ngày càng khắt khe. Bên cạnh đó, những giới hạn mang tính vật lý như năng lượng, nước và tài nguyên vật chất ngày càng trở nên rõ ràng. Vì vậy, vấn đề cốt lõi không còn nằm ở việc Việt Nam tăng trưởng nhanh đến mức nào, mà là tăng trưởng theo cách nào để tạo ra nhiều giá trị hơn, với ít tài nguyên hơn, đồng thời có khả năng chống chịu tốt hơn trước các cú sốc bên ngoài.

Phân tích triển vọng giai đoạn 2026 - 2030, ông Eric cho rằng Việt Nam có thể đi theo 3 kịch bản tăng trưởng. Kịch bản trung tâm dao động quanh mức 6,5-7,5% mỗi năm; kịch bản cao có thể đạt 8 9%; còn mức tăng trưởng xấp xỉ 10% tuy không phải là điều bất khả thi, nhưng cũng không thể mặc nhiên đạt được, nếu thiếu những điều kiện then chốt. Để duy trì tăng trưởng hai chữ số một cách bền vững, Việt Nam cần hội tụ đồng thời nhiều yếu tố nền tảng.

Trước hết là đầu tư công nhanh, đúng trọng tâm và hiệu quả vào hạ tầng, đặc biệt là hệ thống năng lượng, cảng biển, đường bộ và đường sắt. Trong đó, điện năng được xem là “huyết mạch” của nền kinh tế hiện đại. Theo ông Eric, Việt Nam cần nguồn điện vừa rẻ, vừa an toàn, sẵn có theo nhu cầu và có khả năng mở rộng, không chỉ ở công suất phát mà cả lưới truyền tải. Ông cảnh báo rằng nếu thiếu một hệ thống lưới điện vững chắc và các hợp đồng cung ứng đáng tin cậy, những ngành tiêu thụ điện lớn như điện tử, bán dẫn hay trung tâm dữ liệu sẽ khó có thể phát triển đúng kỳ vọng.

Bên cạnh hạ tầng và năng lượng, điều kiện quan trọng tiếp theo là nâng cao thực chất năng suất các nhân tố tổng hợp, thay vì tiếp tục dựa vào việc mở rộng quy mô lao động và vốn. Điều này gắn liền với việc nâng cấp kỹ năng trên diện rộng, đặc biệt là đội ngũ kỹ sư, kỹ thuật viên và các nhà quản trị công nghiệp. Bên cạnh đó, môi trường pháp lý cần được đơn giản hóa, ổn định và có tính dự báo cao, để doanh nghiệp và nhà đầu tư đủ niềm tin chấp nhận rủi ro dài hạn.

Ông Eric đánh giá cao các động lực bên ngoài như Hiệp định thương mại tự do Việt Nam - Liên minh châu Âu (EVFTA), Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương (CPTPP), Hiệp định Đối tác Kinh tế Toàn diện Khu vực (RCEP) hay chiến lược “Trung Quốc+1”. Tuy nhiên, ông lưu ý rằng các hiệp định này chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi giá trị gia tăng nội địa của Việt Nam được nâng lên rõ rệt. Ngược lại, một rủi ro thường bị đánh giá thấp chính là độ mở lớn của nền kinh tế, khiến Việt Nam dễ đối mặt với các biện pháp siết chặt quy tắc xuất xứ, điều tra chống gian lận thương mại, nghi ngờ “trung chuyển” hay các rào cản mới liên quan đến carbon.

Theo chuyên gia người Bỉ, trở thành quốc gia thu nhập cao không đơn giản là vượt qua một ngưỡng thu nhập danh nghĩa, bởi ngưỡng này luôn được điều chỉnh hằng năm. Thách thức lớn nhất nằm ở việc duy trì một quỹ đạo phát triển bền vững trong suốt 2 thập kỷ, khi tốc độ tăng dân số chậm lại và lợi thế lao động giá rẻ dần mất đi. Trong bối cảnh đó, năng suất phải trở thành “động cơ trung tâm” của tăng trưởng.

Để làm được điều này, Việt Nam cần một cú hích thể chế đủ mạnh, bao gồm việc bảo đảm an toàn pháp lý, đơn giản hóa thủ tục, đẩy nhanh quá trình ra quyết định, đồng thời phòng chống tham nhũng hiệu quả mà không làm tê liệt bộ máy hành chính. Cùng với đó là chiến lược nâng cấp chuỗi giá trị một cách có chủ đích, chuyển dần từ lắp ráp sang thiết kế, sản xuất linh kiện, phát triển phần mềm công nghiệp, các dịch vụ có biên lợi nhuận cao và xa hơn là xây dựng thương hiệu.

Ông Eric Van Vaerenbergh đặc biệt nhấn mạnh vai trò của vốn con người, coi đây là khoản đầu tư sinh lời cao nhất. Việt Nam cần đào tạo và thu hút số lượng lớn kỹ sư, kỹ thuật viên, đồng thời tổ chức tái đào tạo liên tục để bắt kịp các làn sóng công nghệ mới, từ nano, sinh học đến công nghệ thông tin và khoa học nhận thức. Tuy nhiên, mọi nỗ lực về nhân lực và công nghệ sẽ khó thành công nếu thiếu một hệ thống năng lượng cạnh tranh, tin cậy, ít phát thải và sẵn sàng đáp ứng nhu cầu. Những trục trặc về năng lượng mà nhiều nước phương Tây đang đối mặt, đặc biệt khi phụ thuộc quá mức vào các nguồn tái tạo gián đoạn, là bài học mà Việt Nam cần tránh.

Theo ông Eric, mô hình tăng trưởng mới không đồng nghĩa với việc chấp nhận giảm tốc, mà là sự dịch chuyển nguồn tạo ra giá trị. Việt Nam cần rời bỏ mô hình tăng trưởng dựa vào quy mô và lao động giá rẻ, để chuyển sang phát triển dựa trên năng suất, chất lượng và đổi mới sáng tạo, gắn với kinh tế tuần hoàn. Điều này đòi hỏi cải cách hành chính thực chất và minh bạch, khơi thông khu vực tư nhân, đổi mới doanh nghiệp nhà nước để không cản trở vốn tư nhân, phân bổ lại nguồn lực nhằm tránh lệch hướng sang bất động sản tín dụng, đồng thời triển khai kinh tế tuần hoàn một cách thực chất từ sản xuất đến tiêu dùng.

Bên cạnh đó là nhiệm vụ hiện đại hóa giáo dục và kỹ năng, giảm phát thải carbon trong công nghiệp gắn với Quy hoạch điện VIII, nâng cấp lưới điện, phát triển công nghệ lưu trữ và nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng. Theo ông Eric, năng lực cạnh tranh của Việt Nam trong tương lai sẽ được quyết định bởi điện năng, hạ tầng lưới và cách sử dụng tài nguyên.

Vị chuyên gia người Bỉ cũng cho rằng khái niệm “tăng trưởng không trần” thường dễ bị hiểu sai. Đây không phải là tăng trưởng vô hạn trong một thế giới hữu hạn, mà là tách tăng trưởng giá trị khỏi mức tiêu thụ vật chất. Nếu được triển khai đúng hướng, số hóa có thể giúp năng suất tăng nhanh hơn nhiều so với mức tiêu thụ năng lượng, nước và tài nguyên. Ngược lại, nếu bỏ qua các giới hạn vật lý, tăng trưởng sớm muộn cũng sẽ chạm trần.

Trong bối cảnh địa chính trị ngày càng phức tạp, ông Eric khuyến nghị Việt Nam theo đuổi chiến lược “đa căn chỉnh”, chủ động đa dạng hóa đối tác và nâng cao năng lực chứng minh việc tuân thủ các chuẩn mực quốc tế. Theo ông, tuân thủ không nên bị coi là gánh nặng, mà cần được nhìn nhận như một lợi thế cạnh tranh, nhất là trước các cơ chế mới của EU như Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM), Quy định chống phá rừng (EUDR) và Chỉ thị về thẩm định trách nhiệm doanh nghiệp đối với phát triển bền vững (CSDDD) của châu Âu.

Tóm lại, chuyên gia năng lượng người Bỉ cho rằng Việt Nam hoàn toàn có thể bước vào quỹ đạo tăng trưởng nhanh và bền vững đến năm 2045 nếu đặt năng suất, năng lượng và thể chế vào vị trí trung tâm. Một mục tiêu 2045 với các chỉ số rõ ràng về năng suất, giá trị gia tăng, kỹ năng lao động, độ tin cậy của hệ thống điện và chất lượng thể chế sẽ giúp biến tham vọng thành hành động cụ thể, đồng thời củng cố niềm tin của người dân, doanh nghiệp và các đối tác quốc tế. Ông nhấn mạnh: “Tăng trưởng nhanh là điều hoàn toàn có thể, nhưng chỉ thực sự bền vững khi Việt Nam tạo ra nhiều giá trị hơn trên mỗi kWh điện, mỗi mét khối nước và mỗi đơn vị tài nguyên. Đó mới là con đường chắc chắn để trở thành quốc gia thu nhập cao”.