Đại biểu Quốc hội tỉnh Ninh Bình: Gỡ ba "điểm nghẽn” để đưa văn hóa Việt Nam chuyển mình trong không gian số

Nhận diện ba “lực cản” lớn

Theo đại biểu Trần Văn Khải: Nghị quyết 80 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam đã chỉ rõ một yêu cầu hết sức căn bản: Phát triển văn hóa Việt Nam phải được đặt trong mối quan hệ hài hòa giữa truyền thống và hiện đại, giữa bảo tồn và phát triển, giữa đời sống thực và không gian số, giữa dữ liệu mở và bảo đảm an ninh, chủ quyền văn hóa số. 

Tuy nhiên, để đạt được mục tiêu phát triển văn hóa đến năm 2030 và tầm nhìn đến năm 2045 như Nghị quyết của Đại hội Đảng, đại biểu cho rằng cần nhìn thẳng vào ba “điểm nghẽn” lớn đang cản trở sự phát triển của văn hóa Việt Nam.

Thứ nhất: Tỷ lệ chi ngân sách cho chuyển đổi số và hạ tầng công nghệ của ngành văn hóa vẫn còn đang rất khiêm tốn so với nhu cầu. Thực tiễn tại ngành di sản, thư viện, bảo tàng, điện ảnh và các địa phương cho thấy: Nơi nào đi đầu trong số hóa thì nơi đó đang đối mặt với bài toán hạ tầng thiếu đồng bộ, cơ sở dữ liệu phân tán, phần mềm chưa tương thích, thiếu kinh phí duy trì và nâng cấp hệ thống. Tại Điều 10 của dự thảo Nghị quyết mới chỉ dừng lại ở mức "ưu tiên đầu tư" mà chưa gắn chặt với cơ chế phân bổ nguồn lực tại Điều 3, thì rất khó tạo ra chuyển biến thực chất cho ngành văn hóa.

Thứ hai: Thiếu hụt nhân lực số đang là điểm nghẽn chiến lược của ngành văn hóa. Văn hóa số, chúng ta đều nói nhiều về trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, an ninh mạng, sáng tạo nội dung số nhưng phải thẳng thắn nhìn nhận rằng nhân lực đủ năng lực làm những công việc đó trong khu vực công, nhất là ngành văn hóa, hiện nay còn đang rất mỏng. Không chỉ thiếu về số lượng, chúng ta còn thiếu nhân lực chuyên sâu về AI, dữ liệu, điện toán đám mây và an ninh mạng. Trong khi đó, cơ chế tiền lương đãi ngộ tuyển dụng khu vực công chưa đủ sức cạnh tranh với khu vực tư nhân.

Vì vậy, nếu điều 7 dự thảo Nghị quyết của Quốc hội không được sửa theo hướng xác định rõ nhóm nhân lực trọng điểm và cơ chế thu hút đặt hàng, đào tạo, tuyển dụng theo dự án, đồng thời hợp đồng chuyên gia thì điều khoản này sẽ chưa giải quyết đúng căn nguyên của bài toán nhân lực. 

Thứ ba: Nguồn nhân lực đầu tư từ ngân sách cho phát triển văn hóa nói chung vẫn còn rất hạn chế. Dự thảo nghị quyết xác định nhà nước bảo đảm chi cho văn hóa hàng năm tối thiểu 2% tổng chi ngân sách nhà nước. Tại điều 3 là rất đúng. Tuy nhiên, vấn đề không chỉ là 2%, mà là 2% đó được cơ cấu ra sao: Bao nhiêu cho thiết chế cơ sở, bảo tồn di sản, chuyển đổi số, an toàn an ninh văn hóa số, đào tạo nhân lực số? Nếu không làm rõ, chúng ta có thể đạt chỉ tiêu về “lượng chi” nhưng không đạt được mục tiêu chiến lược về “hiệu quả chi”. 

Cần cơ chế đột phá để văn hóa bước ra khỏi tình trạng: “Đúng nhưng khó làm, muốn nhưng thiếu nguồn lực”

Từ ba điểm nghẽn trên, đại biểu Trần Văn Khải đề nghị sửa đổi nội dung dự thảo Nghị quyết của Quốc hội về một số cơ chế, chính sách đột phá phát triển văn hóa Việt Nam:

Sửa Điều 3: Ngoài việc đảm bảo mức sàn 2% tổng chi ngân sách, cần quy định rõ việc ưu tiên bố trí kế hoạch đầu tư công trung hạn và dự toán ngân sách hàng năm cho chuyển đổi số văn hóa, hạ tầng dữ liệu và số hóa di sản quốc gia.

Sửa Điều 7: Bổ sung nhóm nhân lực trọng điểm về AI, dữ liệu lớn, bảo tồn số, công nghệ 3D, quản trị bản quyền số và an ninh mạng, sáng tạo nội dung. Cho phép áp dụng cơ chế đặt hàng đào tạo, hợp đồng chuyên gia, tuyển dụng đặc cách theo dự án, chính sách học bổng, tài trợ, công, tư để hình thành một đội ngũ nhân lực cho văn hóa số. 

Sửa Điều 10: Quy định rõ về dữ liệu chuẩn, trách nhiệm liên thông cơ sở dữ liệu, cơ chế dùng chung nền tảng và yêu cầu an ninh, an toàn chủ quyền văn hóa số và bộ chỉ số đánh giá thực hiện.

Đặc biệt, đề nghị luật hóa ngay trong Nghị quyết mốc hoàn thành số hóa 100% di sản văn hóa đã được xếp hạng cấp quốc gia, quốc gia đặc biệt vào năm 2026 để bảo đảm đồng bộ với mục tiêu của Nghị quyết 80 của Bộ Chính trị.

Hoàn thiện Điều 8 và Điều 11: Quy định cụ thể tiêu chí định mức, phương thức nghiệm thu, cơ chế thanh toán phát sinh rủi ro khách quan trong khoán chi.

“Nếu chỉ ban hành một nghị quyết khẳng định quyết tâm chính trị thì chúng ta mới đi được nửa chặng đường. Nửa chặng đường còn lại là phải tạo ra những cơ chế đủ đột phá, đủ cụ thể, đủ khả thi để văn hóa bước ra khỏi tình trạng đúng nhưng khó làm, muốn nhưng thiếu nguồn lực, có mục tiêu nhưng thiếu công cụ. Dự thảo Nghị quyết của Quốc hội phải chuyển từ khẳng định chính sách sang thiết kế cơ chế thực thi, trong đó ba trọng tâm bắt buộc là nguồn nhân lực tài chính đủ mạnh, nhân lực số đủ sâu, hạ tầng dữ liệu, nền tảng an ninh số hóa, đồng bộ. Nếu dự thảo Nghị quyết được chỉnh lý theo hướng như vậy, thì chúng ta không những sẽ nuôi dưỡng được văn hóa của người Việt Nam mà còn có thể kiến tạo một hệ sinh thái văn hóa số hiện đại”- đại biểu Trần Văn Khải nhấn mạnh.

Cần cơ chế đủ mạnh để phát triển truyền dạy nghệ thuật truyền thống trong trường học

Cùng tham gia thảo luận tại hội trường về Dự thảo Nghị quyết của Quốc hội về phát triển văn hóa Việt Nam, đại biểu Phạm Anh Tuấn, Tỉnh ủy viên, Trưởng Ban Văn hóa - Xã hội HĐND tỉnh (Đoàn ĐBQH tỉnh Ninh Bình) đã nhấn mạnh việc truyền dạy văn hóa nghệ thuật truyền thống trong nhà trường là nhiệm vụ then chốt và cần cơ chế đủ mạnh để đưa nghệ thuật truyền thống vào trường học.

Theo đại biểu Phạm Anh Tuấn, nếu làm tốt công tác giáo dục văn hóa truyền thống trong nhà trường sẽ có những thế hệ người trẻ nối tiếp nhau, hiểu giá trị, biết cảm thụ, có khả năng tham gia vào những hoạt động văn hóa, nghệ thuật truyền thống và có bản lĩnh văn hóa để tạo nên phong trào rộng khắp. Từ đó sẽ xuất hiện những tài năng có thể tạo ra các sản phẩm văn hóa nghệ thuật truyền thống có giá trị cao, hình thành cộng đồng lớn cổ vũ, nuôi dưỡng nghệ thống truyền thống. Đó thực sự là môi trường tốt, là “mảnh đất màu mỡ” để văn hóa nghệ thuật truyền thống phát triển bền vững, “ăn sâu, bám rễ” vào từng thế hệ người Việt.

Văn hóa nghệ thuật truyền thống là nền tảng tinh thần, là hồn cốt của dân tộc, là sức mạnh nội sinh để phát triển đất nước. Trong bối cảnh hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng, các giá trị văn hóa truyền thống không chỉ là di sản quý báu mà còn đóng vai trò quan trọng trong việc định hình bản sắc quốc gia và khẳng định vị thế của Việt Nam trên trường quốc tế.

Nghị quyết 80 của Bộ Chính trị đã chỉ rõ: văn hóa phải thấm sâu vào mọi quy hoạch, kế hoạch, đề án, dự án với tầm nhìn dài hạn và tiêu chuẩn cao, bảo đảm đồng bộ, tương hỗ với các chính sách, giải pháp đột phá về phát triển kinh tế, giáo dục, khoa học, công nghệ và chuyển đổi số.

Phát triển văn hóa gắn với giáo dục và đào tạo là một vấn đề hết sức quan trọng, trong đó phát triển truyền dạy văn hóa nghệ thuật truyền thống trong nhà trường đóng vai trò trung tâm. Ngành giáo dục và đào tạo đã có những định hướng, một số địa phương cũng đã hết sức cố gắng, tâm huyết thực hiện và đã thu được một số những kết quả khả quan. Tuy nhiên, hiện chưa có nhiều cơ chế chính sách để thúc đẩy, nên việc thực hiện còn gặp rất nhiều khó khăn và phần nhiều thì cũng mang tính tự phát.

Dự thảo Nghị quyết cũng đã đề cập tới các cơ chế, chính sách có thể đẩy mạnh phát triển truyền dạy văn hóa nghệ thuật truyền thống trong nhà trường, song mức độ thể hiện còn mờ nhạt, chưa đủ mạnh, khó phát huy hiệu quả.

Vì vậy, đại biểu nghị cần nghiên cứu bổ sung (có thể là một điều) vào dự thảo Nghị quyết các cơ chế chính sách thể hiện rõ ràng, nhất quán, đủ mạnh để phát triển truyền dạy văn hóa nghệ thuật truyền thống trong nhà trường; dành cho các nhà trường một dung lượng thời gian phù hợp, đầu tư bổ sung nhân lực và các điều kiện cần thiết để thực hiện nhiệm vụ này.

*Cũng trong phiên họp buổi sáng, Quốc hội thảo luận về dự thảo Nghị quyết của Quốc hội về việc thành lập thành phố Đồng Nai trực thuộc Trung ương.

Buổi chiều, Quốc hội thảo luận ở hội trường về: Dự thảo Nghị quyết của Quốc hội về thực hiện thí điểm chế định luật sư công; Dự thảo Nghị quyết của Quốc hội về cơ chế, chính sách đặc thù để xử lý vi phạm pháp luật về đất đai của tổ chức, cá nhân xảy ra trước khi Luật Đất đai năm 2024 có hiệu lực và giải pháp tiếp tục tháo gỡ khó khăn, vướng mắc cho các dự án tồn đọng, kéo dài; Phương án xử lý nguồn tiền thực hiện phán quyết của Trọng tài quốc tế.