Chủ động gỡ “nút thắt” giải phóng mặt bằng tuyến đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam

Chủ động vào cuộc từ sớm

Dự án ĐSTĐC Bắc - Nam có chiều dài hơn 1.540km, điểm đầu tại ga Ngọc Hồi (Hà Nội), điểm cuối tại ga Thủ Thiêm (TPHCM), đi qua 15 tỉnh, thành phố sau sắp xếp đơn vị hành chính. Tuyến được đầu tư mới hoàn toàn với đường đôi khổ 1.435mm, tốc độ thiết kế trên 300km/h. Tổng mức đầu tư dự tính của Dự án khoảng hơn 1,7 triệu tỷ đồng. Dự án được kỳ vọng trở thành “trục xương sống” của hệ thống giao thông quốc gia, kết nối các trung tâm kinh tế lớn, rút ngắn thời gian di chuyển, đồng thời mở ra động lực phát triển mới cho nhiều vùng, miền. Nhận thức rõ ý nghĩa và tầm quan trọng của Dự án, Chính phủ đã quyết định tách công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư thành các dự án độc lập nhằm triển khai sớm, giúp các địa phương chủ động chuẩn bị mặt bằng.

Đối với Ninh Bình, tuyến ĐSTĐC dự kiến đi qua địa bàn với chiều dài khoảng 86km, qua 23 xã, phường. Trên tuyến dự kiến bố trí 3 nhà ga gồm: Ga Phủ Lý, Ga Nam Định và Ga Ninh Bình; đồng thời có 3 vị trí trạm bảo dưỡng đặt tại Bình Sơn, Liên Minh và Yên Thắng.

Ngay từ khi có định hướng về Dự án, Tỉnh ủy, UBND tỉnh đã chỉ đạo các sở, ngành và địa phương liên quan chủ động rà soát, chuẩn bị các điều kiện cần thiết phục vụ công tác GPMB. Các tổ công tác được thành lập để phối hợp với Ban Quản lý dự án Đường sắt của Bộ Xây dựng trong việc khảo sát hiện trạng, xác định phạm vi ảnh hưởng của tuyến. Từ tháng 9/2025, tỉnh đã hoàn thành bước rà soát ban đầu về diện tích đất bị ảnh hưởng theo ranh giới Dự án do cơ quan Trung ương cung cấp. Trên cơ sở đó, các địa phương tiến hành kiểm kê đất đai, tài sản, hệ thống hạ tầng kỹ thuật và số hộ dân nằm trong phạm vi phải thu hồi đất.

Theo thống kê, phạm vi hành lang an toàn đường sắt ảnh hưởng đến khoảng 5.600 hộ dân với diện tích đất khoảng 631,7ha, trong đó có hơn 54ha đất ở, vườn ao; khoảng 422ha đất nông nghiệp và gần 33ha đất rừng. Ngoài ra, theo ranh giới bảo vệ công trình, có khoảng 3.989 hộ bị ảnh hưởng với diện tích khoảng 406,8ha. Trước khối lượng công việc lớn, tỉnh đã chỉ đạo các địa phương chủ động xây dựng kế hoạch GPMB theo từng giai đoạn, đồng thời tăng cường công tác tuyên truyền, vận động để người dân hiểu rõ ý nghĩa, tầm quan trọng của Dự án đối với sự phát triển chung của đất nước và của địa phương.

Cùng với việc rà soát hiện trạng đất đai, tỉnh cũng khẩn trương chuẩn bị phương án tái định cư cho các hộ dân bị ảnh hưởng. Theo dự kiến, khoảng 1.713 hộ thuộc diện phải bố trí tái định cư. Tỉnh đã đề xuất 31 vị trí tái định cư, trong đó có 3 vị trí bố trí vào các khu dân cư hoặc khu tái định cư đang triển khai và 28 vị trí xây dựng mới. Hiện một số khu đang được triển khai thi công, các vị trí còn lại đang trong quá trình lập và hoàn thiện thủ tục đầu tư. Song song với đó, tỉnh cũng tiến hành rà soát các công trình hạ tầng kỹ thuật cần di dời, trong đó riêng hệ thống điện dưới 110kV có khoảng 198 hạng mục phải di chuyển với tổng mức đầu tư dự kiến hơn 383 tỷ đồng. Việc chuẩn bị đồng bộ các điều kiện về mặt bằng, tái định cư và hạ tầng kỹ thuật cho thấy sự chủ động của Ninh Bình trong việc đồng hành cùng Trung ương triển khai dự án hạ tầng mang tầm quốc gia.

Còn những "nút thắt" cần sớm được tháo gỡ

Dù đã chủ động triển khai nhiều giải pháp từ sớm, song thực tế cho thấy công tác GPMB đối với tuyến ĐSTĐC vẫn đặt ra nhiều thách thức đối với địa phương. Khó khăn lớn nhất hiện nay là hướng tuyến dự kiến đi qua nhiều khu dân cư đông đúc, cơ sở sản xuất và một số công trình văn hóa, tôn giáo có giá trị lịch sử. Điều này khiến quá trình thực hiện GPMB phải được tính toán thận trọng, vừa bảo đảm tiến độ Dự án, vừa tôn trọng yếu tố văn hóa, tín ngưỡng của cộng đồng. Theo báo cáo của UBND tỉnh, tuyến đường sắt hiện đi qua một số điểm nhạy cảm như: Nhà thờ giáo xứ Trình Xuyên là nơi sinh hoạt tôn giáo của nhiều họ đạo; đình, chùa thôn Trình Xuyên Thượng; đền thờ Tả Xủng Hy, khu di tích lịch sử, văn hóa đang lập hồ sơ đề nghị công nhận cấp quốc gia; chùa Yên Khoái Hạ; đình làng Văn Lâm…

Bên cạnh đó, tuyến còn đi qua khu vực có doanh nghiệp đang hoạt động sản xuất, các mỏ khai thác vật liệu và nhiều công trình hạ tầng kỹ thuật quan trọng. Điều này khiến quá trình khảo sát, điều chỉnh hướng tuyến và triển khai GPMB phải được nghiên cứu kỹ lưỡng nhằm hạn chế tối đa tác động.

Mặc dù phát sinh một số khó khăn trước mắt, song dự án ĐSTĐC cũng mở ra nhiều cơ hội phát triển mới cho địa phương. Theo định hướng của tỉnh, khu vực xung quanh các nhà ga sẽ được nghiên cứu phát triển theo mô hình TOD (phát triển đô thị gắn với giao thông công cộng). Theo đó, vùng đô thị quanh Ga Phủ Lý dự kiến có quy mô khoảng 1.150ha, vùng quanh Ga Nam Định khoảng 920ha và vùng quanh Ga Ninh Bình khoảng 3.200ha. Việc hình thành các khu đô thị, dịch vụ, thương mại gắn với nhà ga được kỳ vọng sẽ tạo ra các cực tăng trưởng mới, thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội của địa phương trong dài hạn. Tuy nhiên, để hiện thực hóa những cơ hội đó, trước hết cần tháo gỡ “nút thắt” về mặt bằng, một trong những khâu được xem là khó khăn nhất trong quá trình triển khai dự án.

Trước những khó khăn đó, tỉnh Ninh Bình đã chủ động tổng hợp các vấn đề phát sinh và báo cáo với các bộ, ngành Trung ương để kịp thời xem xét, tháo gỡ. Tỉnh kiến nghị sau khi lựa chọn xong đơn vị tư vấn lập Báo cáo nghiên cứu khả thi của Dự án, Bộ Xây dựng chỉ đạo Ban Quản lý dự án Thăng Long, đơn vị chủ đầu tư hiện nay, cùng đơn vị tư vấn và các cơ quan liên quan tiếp tục rà soát, làm việc trực tiếp với địa phương để nghiên cứu, điều chỉnh hướng tuyến, vị trí nhà ga, depot và các trạm bảo dưỡng khi cần thiết.

Bên cạnh đó, tỉnh cũng đề nghị các cơ quan chức năng nghiên cứu các giải pháp kỹ thuật phù hợp nhằm hạn chế tối đa ảnh hưởng đến các công trình tôn giáo, di tích lịch sử, khu dân cư đông đúc và các cơ sở sản xuất hiện hữu trên địa bàn. Điều này không chỉ góp phần giảm áp lực trong quá trình thực hiện GPMB mà còn bảo đảm hài hòa giữa mục tiêu phát triển hạ tầng với yêu cầu bảo tồn các giá trị văn hóa, lịch sử của địa phương. Với sự chỉ đạo quyết liệt của Trung ương, sự chủ động của chính quyền địa phương cùng sự đồng thuận của nhân dân, công tác chuẩn bị mặt bằng cho dự án ĐSTĐC Bắc - Nam tại Ninh Bình đang từng bước được tháo gỡ. Đây sẽ là tiền đề quan trọng để công trình hạ tầng mang tầm chiến lược này sớm được triển khai, góp phần hiện thực hóa khát vọng phát triển của đất nước trong giai đoạn mới.