Bồi đắp chiều sâu văn hóa cho học sinh từ giáo dục truyền thống

PV: Thưa đồng chí! Trong bối cảnh hiện nay, ngành Giáo dục Ninh Bình xác định vai trò của công tác giáo dục truyền thống trong các nhà trường như thế nào đối với việc hình thành nhân cách, bồi dưỡng lý tưởng cho học sinh?

Đồng chí Nguyễn Văn Thuận: Trong bối cảnh hiện nay, khi đất nước đang triển khai đồng bộ các định hướng lớn về phát triển con người và văn hóa theo tinh thần Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 07/01/2026 của Bộ Chính trị nhằm xây dựng nền văn hoá tiên tiến, đậm đà bản sắc, lấy người dân làm trung tâm, gắn kết văn hoá với phát triển kinh tế, an ninh quốc phòng…; Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng và Nghị quyết Đại hội Đảng bộ tỉnh lần thứ I, ngành Giáo dục Ninh Bình xác định rõ: Giáo dục truyền thống là trục nền tảng để hình thành hệ giá trị, bản lĩnh và năng lực văn hóa của học sinh, gắn với yêu cầu xây dựng hệ giá trị con người Việt Nam trong thời kỳ mới.

Trên cơ sở đó, ngành Giáo dục tập trung xây dựng môi trường văn hóa học đường, phát triển con người toàn diện và phát huy giá trị di sản trong giáo dục, gắn với Chương trình mục tiêu quốc gia về phát triển văn hóa giai đoạn 2025-2035, đồng thời đáp ứng yêu cầu của Chương trình giáo dục phổ thông 2018. Giáo dục truyền thống được đặt ở vị trí trục xuyên suốt trong toàn bộ hoạt động giáo dục, triển khai theo tiến trình phát triển từ nhận thức có chiều sâu, đến hình thành tình cảm gắn kết, và chuyển hóa thành hành vi, trách nhiệm xã hội. Thay vì chỉ dừng lại ở tri thức, đây là cách để chuyển hóa các giá trị truyền thống thành năng lực nội sinh của học sinh.

PV: Trong thời gian qua, ngành đã có những giải pháp, cách làm cụ thể nào để đưa nội dung giáo dục truyền thống vào nhà trường một cách hiệu quả, tránh hình thức?

Đồng chí Nguyễn Văn Thuận: Ngành Giáo dục đã cụ thể hóa chủ trương trên thành các nhóm giải pháp mang tính hệ thống, trong đó trọng tâm là xây dựng “hệ sinh thái giáo dục truyền thống” được tổ chức theo bốn không gian tích hợp, bảo đảm sự liên thông giữa dạy học - trải nghiệm - môi trường giáo dục và chuyển đổi số. 

Trước hết, trong chương trình giáo dục, nội dung giáo dục truyền thống được tích hợp có chủ đích vào các môn học và hoạt động giáo dục, đặc biệt là hoạt động trải nghiệm, hướng nghiệp. Việc tích hợp không dừng lại ở cung cấp tri thức, mà được thiết kế gắn với nhiệm vụ học tập cụ thể, yêu cầu học sinh tham gia thực hành, khám phá và tạo ra sản phẩm, qua đó hình thành nhận thức sâu sắc và năng lực vận dụng trong thực tiễn.

Song song với đó, ngành tập trung xây dựng và hoàn thiện hệ giá trị, chuẩn mực ứng xử trong nhà trường thông qua việc ban hành và triển khai bộ quy tắc ứng xử, gắn giáo dục truyền thống với giáo dục đạo đức, lối sống, pháp luật và kỹ năng sống. Nội dung này được triển khai đồng bộ với các nhiệm vụ xây dựng môi trường giáo dục an toàn, lành mạnh, phòng chống bạo lực học đường, qua đó tạo nền tảng để các giá trị truyền thống được hình thành một cách tự nhiên trong đời sống học đường hằng ngày.

Đối với không gian di sản và các thiết chế văn hóa, ngành chú trọng tổ chức cho học sinh học tập tại bảo tàng, di tích lịch sử, thư viện, trung tâm văn hóa… theo cách tiếp cận sư phạm, thay cho hình thức tham quan đơn thuần. Các hoạt động được thiết kế theo quy trình ba bước: chuẩn bị trước trải nghiệm – tổ chức hoạt động trải nghiệm – tổng kết, vận dụng sau trải nghiệm; trong đó mỗi học sinh đều có nhiệm vụ học tập cụ thể và sản phẩm đầu ra rõ ràng. Cách làm này không chỉ giúp học sinh tiếp cận trực tiếp với giá trị di sản, mà còn thúc đẩy tư duy khám phá, năng lực thẩm mỹ và ý thức bảo tồn văn hóa.

Trên môi trường số, ngành đẩy mạnh xây dựng và khai thác hệ thống học liệu số về lịch sử, văn hóa, di sản địa phương, đồng thời, đổi mới phương thức truyền tải theo hướng hiện đại, phù hợp với đặc điểm tiếp nhận của học sinh như: video, infographic, podcast, nền tảng trực tuyến. Đây cũng là bước đi nhằm thực hiện mục tiêu hình thành và phát huy hiệu quả nguồn tài nguyên học liệu số dùng chung trong toàn ngành, góp phần nâng cao chất lượng dạy học và giáo dục địa phương.

Những cách làm trên bảo đảm giáo dục truyền thống không tồn tại như một nội dung riêng lẻ, mà được thẩm thấu một cách tự nhiên, liên tục trong toàn bộ quá trình giáo dục, từ lớp học đến môi trường sống, từ trải nghiệm thực tiễn đến không gian số, qua đó tạo ra sự chuyển hóa bền vững trong nhận thức, tình cảm và hành vi của học sinh.

PV: Đồng chí có thể chia sẻ những mô hình, cách làm mới hoặc những điểm nhấn nổi bật trong công tác giáo dục truyền thống tại các cơ sở giáo dục trên địa bàn tỉnh thời gian gần đây?

Đồng chí Nguyễn Văn Thuận: Một chuyển biến mang tính bản lề trong thời gian gần đây là công tác giáo dục truyền thống đã được ngành Giáo dục đặt vào một cấu trúc triển khai có tính hệ thống, gắn chặt với cơ chế phối hợp liên ngành và các chương trình hành động cụ thể.

Trọng tâm là việc triển khai Chương trình phối hợp giữa Sở Giáo dục và Đào tạo với Sở Văn hóa và Thể thao, Sở Du lịch giai đoạn 2026–2030 với các chuỗi hoạt động có tính “dòng chảy liên tục”, bao gồm từ khâu xây dựng nội dung giáo dục, tổ chức trải nghiệm, đến lan tỏa giá trị trong và ngoài nhà trường. Nhiều mô hình đã được triển khai như: tổ chức các “Tour hành trình di sản” dành riêng cho học sinh theo từng cấp học; triển khai các chương trình giáo dục tại bảo tàng với các hình thức như “Giờ học lịch sử tại bảo tàng”, “Em làm hướng dẫn viên”, “Di sản trong mắt em”…; tổ chức trưng bày, triển lãm lưu động, chiếu phim lịch sử, nói chuyện chuyên đề với nhân chứng lịch sử ngay tại trường học… được thiết kế gắn với chương trình môn học và hoạt động giáo dục, tạo thành một chuỗi trải nghiệm có định hướng, có chuẩn đầu ra rõ ràng.

Song song với đó, việc đưa các loại hình nghệ thuật truyền thống như hát: chèo, xẩm, hát văn và múa rối nước… vào nhà trường không chỉ dừng ở biểu diễn, mà được tổ chức theo hướng tương tác, trải nghiệm và tham gia, thông qua các câu lạc bộ dân ca, dân vũ, các chương trình giao lưu nghệ thuật và xây dựng các tiết mục mang bản sắc địa phương. Đây là một bước đi nhằm cụ thể hóa yêu cầu “đưa di sản sống vào nhà trường”, đồng thời góp phần định hướng thẩm mỹ và bồi dưỡng chiều sâu văn hóa cho học sinh.

Điểm nhấn quan trọng khác là việc tổ chức Hội thi thiết kế sản phẩm truyền thông số về di sản văn hóa địa phương năm học 2025–2026. Hội thi được thiết kế với cấu trúc chặt chẽ, từ khâu lựa chọn nội dung gắn với di sản cụ thể, đến yêu cầu sản phẩm phải kết hợp giữa yếu tố chính xác khoa học, tính sáng tạo và khả năng lan tỏa trên môi trường số. Học sinh tham gia không chỉ sản xuất một sản phẩm đơn lẻ, mà phải thực hiện đầy đủ quy trình từ nghiên cứu tư liệu, xây dựng kịch bản, sản xuất sản phẩm đa phương tiện như video, podcast, infographic, đến thuyết minh ý tưởng và thông điệp. Điểm có ý nghĩa chiến lược của Hội thi không chỉ nằm ở kết quả xếp hạng, mà ở việc hình thành một nguồn học liệu số phong phú, được kiểm duyệt về nội dung, có thể tái sử dụng trong dạy học và giáo dục địa phương. Đồng thời, việc giao trách nhiệm cho các cơ sở giáo dục trong khâu lựa chọn, kiểm duyệt sản phẩm dự thi cũng góp phần nâng cao vai trò quản trị chất lượng ở cấp cơ sở, gắn hoạt động giáo dục truyền thống với công tác thi đua, đánh giá đơn vị. Tính đến thời điểm này, Hội thi đã thu hút sự tham gia của học sinh các trường THPT trong toàn tỉnh, đang được triển khai chấm và bình chọn.

Có thể thấy, các mô hình đang từng bước hình thành hệ sinh thái giáo dục truyền thống theo hướng “trải nghiệm – sáng tạo – lan tỏa”, trong đó học sinh không còn là đối tượng tiếp nhận thụ động, mà trở thành chủ thể kiến tạo giá trị. Đây chính là điểm khác biệt căn bản, thể hiện rõ bước chuyển từ giáo dục truyền thống theo chiều rộng sang phát triển theo chiều sâu, có tính bền vững và khả năng thích ứng với bối cảnh chuyển đổi số hiện nay.

PV: Trong quá trình triển khai, ngành gặp những khó khăn, thách thức gì, thưa đồng chí ?

Đồng chí Nguyễn Văn Thuận: Trong quá trình triển khai, có thể thấy rõ thách thức của giáo dục truyền thống hiện nay chủ yếu xuất phát từ khoảng cách giữa yêu cầu đổi mới với năng lực tổ chức thực tiễn ở cơ sở.

Ở một bộ phận cơ sở giáo dục, cách thức tổ chức vẫn còn nặng về truyền đạt, thiếu các hoạt động tương tác, khám phá và sáng tạo. Điều này khiến nội dung giáo dục truyền thống, dù giàu giá trị, nhưng chưa thực sự hấp dẫn, chưa “chạm” tới cảm xúc và nhu cầu nhận thức của học sinh trong môi trường số.

Bên cạnh đó, việc triển khai các mô hình gắn với di sản, bảo tàng, du lịch – một hướng đi quan trọng hiện nay – đòi hỏi năng lực tổ chức đồng bộ từ thiết kế hoạt động đến phối hợp thực hiện. Tuy nhiên, trên thực tế, năng lực xây dựng, tổ chức các hoạt động trải nghiệm về di sản của một bộ phận giáo viên còn hạn chế, dẫn đến hiệu quả chưa đồng đều.

Ngoài ra, trong bối cảnh học sinh tiếp cận thông tin đa chiều trên môi trường mạng, giáo dục truyền thống cần bảo đảm tính chính xác, sức thuyết phục và tính hấp dẫn, để đủ khả năng định hướng nhận thức và cảm xúc trước nhiều nguồn thông tin khác nhau.

Những vấn đề này cho thấy cần tiếp tục hoàn thiện đồng bộ cả về phương pháp, cơ chế và tổ chức thực hiện để giáo dục truyền thống phát huy hiệu quả bền vững.

PV: Trong thời gian tới, ngành Giáo dục Ninh Bình sẽ tập trung vào những nhiệm vụ, giải pháp trọng tâm nào để tiếp tục nâng cao hiệu quả công tác giáo dục truyền thống trong các nhà trường?

Đồng chí Nguyễn Văn Thuận: Trên cơ sở những kết quả đã đạt được và các vấn đề đặt ra từ thực tiễn, trong thời gian tới, ngành Giáo dục Ninh Bình xác định tiếp tục triển khai giáo dục truyền thống theo hướng chiến lược, đồng thời tập trung hoàn thiện các trụ cột bảo đảm tính bền vững và khả năng lan tỏa.

Trước hết, ngành sẽ tiếp tục phát huy vai trò của Chương trình phối hợp giữa Sở Giáo dục và Đào tạo với Sở Văn hóa và Thể thao, Sở Du lịch giai đoạn 2026–2030, trọng tâm là đưa các nội dung phối hợp đi vào thực chất thông qua việc chuẩn hóa các mô hình hoạt động như “Tour hành trình di sản”, các chương trình giáo dục tại bảo tàng, các hoạt động trải nghiệm gắn với di tích, di sản; đồng thời xây dựng cơ chế phối hợp linh hoạt giữa nhà trường với các thiết chế văn hóa, các đơn vị lữ hành nhằm bảo đảm tính thường xuyên, phù hợp với từng cấp học và điều kiện thực tế.

Đặc biệt, đối với các hoạt động trải nghiệm và hoạt động giáo dục ngoài giờ chính khóa ngoài nhà trường, ngành định hướng rõ theo hướng chuẩn hóa về nội dung và quy trình tổ chức. Theo đó, các cơ sở giáo dục cần ưu tiên lựa chọn địa điểm trải nghiệm tại hệ thống bảo tàng và các di tích lịch sử, văn hóa tiêu biểu của địa phương và trên địa bàn tỉnh, coi đây là không gian giáo dục trực quan, có giá trị đặc biệt trong việc bồi đắp nhận thức, cảm xúc và thái độ cho học sinh. Việc tổ chức trải nghiệm không chỉ dừng ở tham quan, mà cần gắn với các hoạt động văn hóa, nghệ thuật, tìm hiểu di sản văn hóa vật thể, phi vật thể và di sản tư liệu, qua đó góp phần triển khai hiệu quả Chương trình giáo dục phổ thông 2018 theo hướng phát triển phẩm chất và năng lực.

Cùng với đó, ngành yêu cầu các cơ sở giáo dục chủ động phối hợp với Ban quản lý các khu, điểm du lịch, các thiết chế văn hóa trên địa bàn tỉnh để xây dựng chương trình trải nghiệm mang tính giáo dục rõ ràng, có cấu trúc và có định hướng đầu ra cụ thể. Mỗi hoạt động cần được thiết kế theo một quy trình sư phạm chặt chẽ, bao gồm chuẩn bị trước trải nghiệm, tổ chức hoạt động trong quá trình trải nghiệm và tổng kết, vận dụng sau trải nghiệm. Trong đó, học sinh được giao nhiệm vụ học tập cụ thể ở từng giai đoạn, có sản phẩm đầu ra rõ ràng, bảo đảm tính khoa học, phù hợp với mục tiêu giáo dục, đặc điểm lứa tuổi và điều kiện tổ chức thực tế của từng nhà trường.

Song song với đó, ngành sẽ đẩy mạnh chuyển đổi số trong giáo dục truyền thống theo hướng xây dựng hệ thống học liệu số có cấu trúc, có kiểm duyệt và có khả năng dùng chung trong toàn ngành. Các sản phẩm từ Hội thi thiết kế sản phẩm truyền thông số về di sản văn hóa địa phương sẽ được lựa chọn và tích hợp vào kho học liệu, phục vụ trực tiếp cho hoạt động dạy học và giáo dục địa phương, đồng thời tiếp tục khuyến khích học sinh tham gia sáng tạo nội dung số như một hình thức học tập tích cực.

Một nhiệm vụ trọng tâm khác là nâng cao năng lực đội ngũ giáo viên theo hướng đáp ứng yêu cầu tổ chức giáo dục trải nghiệm, trong đó chú trọng kỹ năng thiết kế hoạt động, tích hợp nội dung và dẫn dắt giá trị. Công tác kiểm tra, đánh giá cũng sẽ được đổi mới theo hướng gắn kết chặt chẽ với hiệu quả tổ chức các hoạt động giáo dục truyền thống, coi đây là một tiêu chí quan trọng trong đánh giá chất lượng nhà trường.

Về lâu dài, ngành hướng tới hình thành hệ sinh thái giáo dục truyền thống mang tính mở, trong đó nhà trường giữ vai trò trung tâm kết nối, học sinh là chủ thể sáng tạo, và các thiết chế văn hóa – xã hội là không gian giáo dục mở rộng. Trên nền tảng đó, mục tiêu không chỉ là truyền thụ tri thức về truyền thống, mà là bồi đắp một thế hệ học sinh có chiều sâu văn hóa, có bản lĩnh, có trách nhiệm và có khả năng thích ứng với bối cảnh phát triển mới của đất nước.

PV: Xin trân trọng cảm ơn đồng chí!