"Thực-ảo đảo chiều"-Cảnh báo nguy cơ thao túng sự thật trong thời đại số

Cuộc chiến mới trên không gian mạng

Lịch sử từng chứng kiến nhiều cuộc cách mạng công nghệ làm thay đổi thế giới. Nhưng chưa có giai đoạn nào ranh giới giữa thật và giả lại bị xóa nhòa nhanh như hiện nay. Chỉ với vài thao tác trên điện thoại, một người bình thường cũng có thể tạo ra video lãnh đạo phát biểu điều chưa từng nói, dựng hiện trường giả, tạo giọng nói giống hệt người thân hoặc “hô biến” một bức ảnh thành chứng cứ giả mạo. Điều đáng sợ nằm ở chỗ: Công nghệ càng thông minh, con người càng khó nhận diện sự thật.

Nếu trước đây, tin giả thường sơ sài, dễ phát hiện thì nay deepfake, AI tạo sinh và các nền tảng xử lý hình ảnh, âm thanh đã tạo ra những sản phẩm giả mạo gần như hoàn hảo. Không ít video giả hiện nay có độ chân thực đến mức ngay cả chuyên gia công nghệ nếu không có công cụ kiểm chứng cũng khó phát hiện bằng mắt thường. Đó không còn là chuyện của vài trò lừa đảo cá nhân. Đây là sự dịch chuyển nguy hiểm của cả môi trường thông tin toàn cầu.

Thực tế thời gian qua cho thấy, nhiều vụ lừa đảo sử dụng AI đã gây chấn động dư luận. Không ít người dân bị mất hàng trăm triệu đồng chỉ vì nhận cuộc gọi video có hình ảnh và giọng nói giống hệt người thân đang “cầu cứu”. Có trường hợp đối tượng sử dụng AI ghép hình ảnh lãnh đạo, cán bộ để tán phát thông tin sai sự thật, gây hoang mang dư luận. Nguy hiểm hơn, sự phát triển của công nghệ đang tạo ra một kiểu “sự thật nhân tạo”, nơi cảm xúc, nhận thức và hành vi xã hội có thể bị dẫn dắt bằng những thông tin được dựng lên có chủ đích. Trên không gian mạng, thông tin giờ đây không còn đơn thuần là thông tin mà trở thành công cụ tác động tâm lý, điều hướng nhận thức và thao túng dư luận.

Nhiều chuyên gia cảnh báo, thế giới đang bước vào thời kỳ mà “ai kiểm soát được dữ liệu và thuật toán, người đó có khả năng kiểm soát nhận thức xã hội”. Ông Lê Quang Tự Do, Cục trưởng Cục Phát thanh, truyền hình và thông tin điện tử (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch), từng cảnh báo: “Tin giả hiện nay không còn là những thông tin thất thiệt đơn lẻ. Nó được tổ chức bài bản, tận dụng AI để tăng tốc độ lan truyền và đánh trúng tâm lý đám đông. Điều nguy hiểm nhất là làm cho người dân mất khả năng nhận diện đâu là thật, đâu là giả”.

Nhận định ấy phản ánh đúng thực tế đang diễn ra. Không gian mạng ngày nay không chỉ là nơi trao đổi thông tin mà đã trở thành “chiến trường nhận thức” khốc liệt. Ở đó, sự thật bị cạnh tranh bởi vô số “sự thật nhân tạo”; ở đó, tốc độ lan truyền nhiều khi quan trọng hơn độ chính xác; ở đó, cảm xúc đám đông có thể bị kích hoạt chỉ bằng vài giây video được cắt ghép có chủ đích. Đặc biệt, với sự hỗ trợ của thuật toán mạng xã hội, những nội dung gây sốc, gây tranh cãi, kích động cảm xúc tiêu cực thường được lan truyền nhanh hơn thông tin chính thống. Điều này tạo ra môi trường cực kỳ thuận lợi cho các chiến dịch bóp méo sự thật, thao túng nhận thức cộng đồng.

Đáng báo động hơn, nhiều đối tượng chống phá đã tận dụng AI và công nghệ số để tạo dựng “bằng chứng giả”, xuyên tạc chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước; bôi nhọ lãnh đạo; kích động tâm lý hoài nghi trong xã hội. Chiêu trò ấy không mới, nhưng thủ đoạn hiện nay tinh vi và nguy hiểm hơn rất nhiều.

Nếu trước đây, các luận điệu xuyên tạc thường mang tính áp đặt, cực đoan, dễ bị nhận diện thì nay được “bọc đường” bằng hình ảnh, video, giọng nói tưởng như hoàn toàn xác thực. Đó là lý do vì sao cuộc đấu tranh chống thông tin sai lệch hiện nay không còn là câu chuyện kỹ thuật đơn thuần mà là nhiệm vụ bảo vệ nền tảng tư tưởng, bảo vệ niềm tin xã hội và giữ vững an ninh quốc gia trên không gian mạng.

Khi AI thao túng cả cảm xúc con người

Điều nguy hiểm nhất của thời đại “thực-ảo đảo chiều” không nằm ở công nghệ giả mạo mà là con người bắt đầu mất khả năng tin vào sự thật. Một xã hội sẽ rơi vào khủng hoảng nếu người dân không còn biết đâu là thật, đâu là giả; khi mọi thông tin đều bị nghi ngờ; khi cảm xúc lấn át lý trí và niềm tin bị bào mòn từng ngày. Đó chính là hệ lụy sâu xa mà AI và mạng xã hội đang tạo ra.

PGS, TS Trần Quang Diệu, Giám đốc Trung tâm Công nghệ và Chuyển đổi số (Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh) nhận định: “Điều đáng sợ nhất không phải là một video giả mà là việc người xem tin nó là thật”. Câu nói ấy cho thấy bản chất thật sự của cuộc chiến hôm nay: Cuộc chiến giành quyền kiểm soát nhận thức xã hội.

Nhìn rộng ra thế giới, nhiều quốc gia đã phải đối mặt với những chiến dịch thao túng thông tin quy mô lớn thông qua mạng xã hội và AI. Từ can thiệp bầu cử, kích động biểu tình đến lan truyền thuyết âm mưu, các chiến dịch này đều hướng tới mục tiêu làm suy giảm niềm tin xã hội và gây chia rẽ cộng đồng. Ở Việt Nam, các thế lực thù địch cũng đang triệt để lợi dụng môi trường số để chống phá.

Chúng tạo dựng các “chuyên gia giả”, “nhân chứng giả”, sử dụng hình ảnh cắt ghép, video sai lệch nhằm bóp méo bản chất sự việc, xuyên tạc các vấn đề chính trị, xã hội nhạy cảm. Mục tiêu cuối cùng không đơn thuần là câu view hay trục lợi mà sâu xa hơn là tạo tâm lý hoài nghi, kích động bất mãn, làm xói mòn niềm tin của nhân dân đối với Đảng, Nhà nước và chế độ. Đây chính là biểu hiện nguy hiểm của chiến tranh thông tin trong thời đại số.

Nhiều chuyên gia về công nghệ thông tin cảnh báo: AI là công nghệ mang tính đột phá nhưng nếu không được kiểm soát đúng hướng sẽ tạo ra nhiều hệ lụy nghiêm trọng đối với xã hội. Trong môi trường số, niềm tin là tài sản vô cùng quan trọng. Nếu niềm tin bị phá vỡ bởi thông tin giả và công nghệ giả mạo, hậu quả sẽ không chỉ dừng ở không gian mạng.

Thực tế cho thấy, nhiều vụ tin giả đã gây hậu quả nghiêm trọng ngoài đời thực: Thị trường biến động, doanh nghiệp lao đao, cá nhân bị xúc phạm danh dự, thậm chí gây mất ổn định xã hội. Đặc biệt nguy hiểm là xu hướng “nghiện thông tin cảm xúc” trên mạng xã hội; không ít người hiện nay tiếp nhận thông tin theo cảm tính thay vì kiểm chứng nguồn tin. Những nội dung gây phẫn nộ, kích động hoặc giật gân thường được lan truyền với tốc độ chóng mặt. Trong môi trường ấy, AI trở thành “vũ khí cộng hưởng” cực kỳ nguy hiểm, giúp tạo nội dung nhanh hơn, giả hơn, đánh trúng tâm lý hơn và lan truyền mạnh hơn. Đó là lý do nhiều chuyên gia an ninh mạng nhận định, nguy cơ lớn nhất của AI hiện nay không chỉ là thay thế lao động mà là khả năng thao túng nhận thức xã hội trên diện rộng.

Giữ vững “lá chắn sự thật” trong kỷ nguyên AI

Không thể ngăn cản sự phát triển của công nghệ, càng không thể quay lưng với AI. Vấn đề cốt lõi là phải kiểm soát công nghệ bằng pháp luật, đạo đức và trách nhiệm xã hội. Muốn bảo vệ sự thật trong thời đại số, trước hết cần xây dựng “lá chắn nhận thức” đủ mạnh cho cộng đồng. Mỗi cán bộ, đảng viên và người dân phải trở thành một “bộ lọc thông tin” có trách nhiệm, không vội tin, không vội chia sẻ, không tiếp tay lan truyền thông tin chưa được kiểm chứng...

Trong cuộc chiến chống tin giả hiện nay, báo chí chính thống giữ vai trò đặc biệt quan trọng. Không chỉ cung cấp thông tin chính xác, báo chí còn phải đi đầu trong định hướng dư luận, phản bác các luận điệu xuyên tạc và củng cố niềm tin xã hội.

Trong môi trường mà “sự thật nhân tạo” đang bủa vây, báo chí cách mạng càng phải giữ vững vai trò là “ngọn đèn dẫn đường thông tin”. Cùng với đó, Nhà nước cần hoàn thiện hành lang pháp lý đối với các hành vi lợi dụng AI để lừa đảo, xuyên tạc, bôi nhọ hoặc chống phá.

Nhiều quốc gia trên thế giới đã bắt đầu xây dựng quy định riêng đối với deepfake và nội dung do AI tạo ra. Việt Nam cũng cần sớm có cơ chế quản lý phù hợp để ngăn chặn nguy cơ công nghệ bị sử dụng sai mục đích.

Theo PGS, TS Trần Quang Diệu, muốn chống lại các nguy cơ từ AI thì phải dùng chính công nghệ để bảo vệ xã hội. “AI có thể tạo ra nội dung giả, nhưng AI cũng có thể được dùng để phát hiện giả mạo. Quan trọng là phải đầu tư đúng mức cho hệ thống bảo vệ an ninh mạng và xác thực thông tin”. Bên cạnh giải pháp kỹ thuật, điều quan trọng hơn cả là giữ vững nền tảng giá trị và bản lĩnh của con người trước “cơn lốc thông tin” thời đại số.

Một xã hội có bản lĩnh sẽ không dễ bị thao túng; một cộng đồng có tri thức số sẽ không dễ bị dẫn dắt bởi tin giả; một nền báo chí có trách nhiệm sẽ không để sự thật bị bóp méo. Cuộc đấu tranh chống thông tin giả, chống thao túng nhận thức hôm nay thực chất là cuộc đấu tranh bảo vệ sự thật, bảo vệ niềm tin và bảo vệ nền tảng tư tưởng của xã hội.

Đó không chỉ là nhiệm vụ của lực lượng chức năng, của các cơ quan báo chí hay chuyên gia công nghệ mà là trách nhiệm của mọi công dân hiện nay. Bởi nếu để “thực-ảo đảo chiều”, nếu để sự giả dối lấn át sự thật, hậu quả nguy hiểm nhất sẽ không nằm ở vài đoạn video giả hay vài tin đồn thất thiệt mà là sự xói mòn niềm tin xã hội, sự lệch chuẩn trong nhận thức và nguy cơ “tự diễn biến”, “tự chuyển hóa” ngay từ trong tư duy con người, đó mới là điều đáng lo nhất.