ThS. Vũ Thế Cường: Công chúng hiện đại “quá hồn nhiên” khi đưa dữ liệu cá nhân cho AI

Phóng viên (PV): Gần đây, trên mạng xã hội đang tràn lan trào lưu "Feed AI" tức là cung cấp dữ liệu, hình ảnh cá nhân cho AI kèm những câu lệnh nhất định để tạo ra những hình ảnh hoặc video bắt trend. Ông đánh giá như thế nào về trào lưu này ạ? 

ThS.Vũ Thế Cường: Feed AI đã xuất hiện từ khá nhiều năm trước, đặc biệt kể từ khi công cụ ChatGPT ra đời và phát triển mạnh thì trào lưu này ngày càng phổ biến. Công nghệ dần dần xuất hiện những công cụ trí tuệ nhân tạo tạo sinh có thể thu thập dữ liệu, sử dụng dữ liệu của người dùng và đưa ra những sản phẩm có khả năng gây hại cho người dùng. 

Mục đích AI được sinh ra là để phục vụ cho công việc, cho cuộc sống cũng như nhu cầu sinh hoạt của con người. Trào lưu Feed AI thì tạo ra những sự hứng thú, tạo ra những cái cách thức mà trong đó mục đích đầu tiên là phục vụ công việc xây dựng hình ảnh, quảng bá hình ảnh, quảng cáo, làm truyền thông rất tốt. Thế nhưng bên cạnh đó, lại tồn tại những tiềm ẩn, và tiềm ẩn ở đây đầu tiên đó là chính bản thân chúng ta đang đứng trước nguy cơ đánh mất những dữ liệu cá nhân của mình bằng rất nhiều phương thức khác nhau.  Chính bản thân chúng ta ở những công việc khác, ở những tác vụ khác thì cũng rất cẩn trọng trong vấn đề bảo mật và bảo vệ dữ liệu cá nhân của của mình.

Ví dụ, hiện nhiều người vẫn còn tâm lý e ngại, chưa thực sự thoải mái khi chia sẻ hình ảnh và dữ liệu cá nhân của mình cho các cơ quan chức năng hay tổ chức tài chính như ngân hàng. Rõ ràng là chúng ta rất cẩn thận ở những nơi đó, thế nhưng khi dùng AI tạo sinh thì nhiều người lại cực kỳ hồn nhiên. Chỉ vì muốn chiều theo sở thích cá nhân, muốn lấy ảnh mình để tạo ra mấy cái hình vui vui, hài hước để giải trí, thế là chúng ta quên luôn việc phải tự bảo vệ mình. Việc đánh mất sự cẩn trọng và tính bảo mật cá nhân như vậy thực sự rất nguy hiểm. Tôi nghĩ nhiều người vẫn chưa nhận ra tính nghiêm trọng của vấn đề khi cứ vô tư đăng tải hình ảnh của mình lên các công cụ AI như thế.

Vấn đề nằm ở việc xuất phát từ sự hồn nhiên ngây thơ, từ mục đích là phục vụ cho nhu cầu giải trí cá nhân. Nhưng sau đó nó mở rộng ra mà ở góc độ tổng quan hơn, thì đây là một vấn nạn của xã hội đương đại, vấn nạn của công nghệ mới tưởng rằng đang phục vụ cho xã hội nhưng lại tiềm ẩn rất nhiều rủi ro. 

PV: Thưa ông, bản chất của hành động nạp dữ liệu cho AI (feed AI) là gì? Phải chăng, công chúng đang đơn giản hóa khái niệm này? 

ThS.Vũ Thế Cường: Một bộ phận công chúng người dùng nói chung hiện nay đã đơn giản hóa, rất ngây thơ và hồn nhiên khi chạy theo trào lưu Feed AI. 

Bản chất của Feed AI là yêu cầu chúng ta phải cung cấp đầu vào một dữ liệu nào đó để các công cụ trí tuệ nhân tạo tạo sinh sử dụng dữ liệu đó và đưa ra một sản phẩm theo đúng nhu cầu, câu lệnh mà người dùng mong muốn. Dữ liệu cá nhân đầu vào ở nhiều hình thức khác nhau. Nó là một câu chữ, nó là tài liệu, nó là một dạng văn bản, hoặc ở mức độ cao hơn đó là hình ảnh con người, hình ảnh sự vật, hiện tượng trong xã hội. Nâng cao hơn có thể hình ảnh của những người nổi tiếng hoặc thậm chí kể cả đưa vào đó một đoạn video rồi từ video đó lại có thể ra thành những đoạn video khác. Thì đấy là bản chất của xu hướng Feed AI. 

PV: Theo ông, việc AI có thể nạp và xử lí những dữ liệu, hình ảnh mà con người cung cấp có tác động tích cực như thế nào đối với đời sống xã hội? 

 ThS.Vũ Thế Cường: Hiện nay, AI đã có thể hỗ trợ cho con người trong tất cả mọi mặt của đời sống, từ những công việc mang tính lặp đi lặp lại cho đến thậm chí là công việc phức tạp thì AI bây giờ đang đều hỗ trợ cho chúng ta. Và việc chúng ta có thể thấy rõ nhất là AI hỗ trợ con người trong việc nâng cao hiệu suất. Bên cạnh đó phải kể đến là nâng cao chất lượng, đảm bảo tính chuyên nghiệp, đảm bảo tính chuyên môn đối với hỗ trợ cho người dùng. Và cái thứ ba nữa là giúp cho người dùng tiết kiệm được công sức, tiết kiệm được thời gian, và thậm chí là nhiều khu vực khác nhau nó còn tiết kiệm cả chi phí. Sự hỗ trợ này thể hiện ở tất cả các ngành nghề từ y tế, báo chí, cho đến giáo dục. 

Trong y tế, con người đã sử dụng công nghệ trí tuệ nhân tạo tạo sinh và đưa vào những bản scan hình ảnh của những bệnh nhân ung thư. Tất nhiên, thông tin cá nhân của người bị ung thư sẽ được bảo mật hoàn toàn. Khi có một hình ảnh lâm sàng mới, công nghệ này sẽ hỗ trợ chẩn đoán chính xác, nhanh chóng và hiệu quả xem bệnh nhân có bị ung thư hay không, giúp ích rất lớn cho quá trình điều trị.

Hoặc là trong ngành báo chí truyền thông, các hãng thông tấn lớn như Reuters hay BBC hiện nay đã sử dụng các công cụ AI tạo sinh để xử lý hình ảnh quét từ vệ tinh. Khi nhận được một bức ảnh từ người dùng hoặc từ hiện trường, công cụ này sẽ đối chiếu với cơ sở dữ liệu trung tâm để đánh giá xem đó là ảnh thật hay ảnh giả. Đây là một ứng dụng thực tế rất quan trọng để xác định, ngăn chặn tin giả và tin xuyên tạc.

Và trong giáo dục cũng vậy, trí tuệ nhân tạo giúp cho chúng ta lên ý tưởng,  giúp cho chúng ta có được những bài viết, những vấn đề nghiên cứu khoa học một cách chuyên sâu và hiệu quả cao hơn. Có thể nói, bất kỳ lĩnh vực nào hiện nay cũng đều có dư địa để ứng dụng AI tạo sinh.

Vì vậy, bất kỳ cá nhân, ngành nghề hay lĩnh vực nào phủ nhận hoặc từ chối ứng dụng trí tuệ nhân tạo tạo sinh chắc chắn sẽ bị tụt hậu và đào thải trong bối cảnh chuyển đổi số mạnh mẽ như hiện nay. Tuy nhiên, điều cốt lõi như tôi đã nhấn mạnh: Song song với sự phát triển đó, cần phải có những chính sách, cơ chế kiểm soát phù hợp và các giải pháp nâng cao nhận thức. Có như vậy, chúng ta mới tối ưu hóa được chất lượng công nghệ, giúp mỗi cá nhân trở thành một người sử dụng AI thông minh và hiệu quả.

PV: Hiện nay, có nhiều ý kiến trái chiều về  việc nhiều người dùng đã sử dụng chất xám, hình ảnh thuộc bản quyền của người khác để cung cấp cho AI với mục đích phục vụ nghiên cứu, học tập. Dưới góc độ truyền thông số, việc lấy tài sản trí tuệ của người khác phục vụ mục đích cá nhân như vậy có thực sự công bằng với người làm sáng tạo hay không, thưa ông? 

ThS.Vũ Thế Cường: Bản chất của vấn đề này nằm ở dữ liệu đầu vào, tức là liên quan đến bản quyền dữ liệu và bản quyền thông tin. Trên thế giới đã có nhiều vụ vi phạm bản quyền mang tính hệ thống. Ví dụ, New York Times từng kiện OpenAI vì sử dụng hàng triệu bài viết đã đăng ký bản quyền để huấn luyện mô hình AI mà không xin phép. Tương tự, Getty Images cũng phản đối việc các nền tảng khác cào hàng triệu bức ảnh thuộc quyền sở hữu của họ để làm dữ liệu đầu vào cho AI.

Tại Việt Nam cũng đã xuất hiện những trường hợp tương tự. Chẳng hạn, một thiết kế áo dài của nhà thiết kế Đỗ Trịnh Hoài Nam bị đưa lên AI để biến tấu thành ý tưởng mới. Dù sản phẩm đầu ra có thay đổi, bản chất vẫn là sử dụng dữ liệu đầu vào thuộc quyền sở hữu của người khác mà chưa được cho phép.

Tuy nhiên, vấn đề không chỉ nằm ở công nghệ mà còn ở nhận thức của người dùng. Nhiều người cho rằng họ chỉ sử dụng dữ liệu đầu vào và đóng góp thêm chất xám thông qua prompt để tạo ra sản phẩm mới, nên mặc nhiên xem đó là sản phẩm thuộc quyền của mình. Nhưng nếu sản phẩm đầu ra vẫn khiến cộng đồng liên tưởng rõ ràng đến tác phẩm gốc thì rất có thể đã có yếu tố vi phạm bản quyền.

Vì vậy, điều quan trọng là nâng cao nhận thức và kỹ năng của người dùng về bản quyền trong thời đại AI. Nhiều vi phạm hiện nay xuất phát từ sự hồn nhiên hoặc chưa hiểu đầy đủ, đúng đắn về quyền sở hữu trí tuệ khi tham gia vào trào lưu sử dụng AI.

PV: Hiện nay, trào lưu Feed Al ngày càng rầm rộ, vậy công chúng sẽ phải đối diện với những nguy cơ gì, thưa ông?

ThS.Vũ Thế Cường: Ở góc độ cá nhân, theo tôi, vấn đề đầu tiên người dùng phải đối mặt khi tham gia trào lưu này là nguy cơ đánh mất hoặc để lộ dữ liệu cá nhân. Nhiều người dùng hiện nay chia sẻ hình ảnh, thông tin mà chưa nhận thức đầy đủ rằng dữ liệu đó có thể tiếp tục được lưu trữ, phân tích hoặc sử dụng cho các mục đích khác ngoài ý định ban đầu.

Nguy cơ thứ hai là các rủi ro pháp lý, thậm chí trong một số trường hợp có thể phát sinh trách nhiệm hình sự. Chẳng hạn, nếu người dùng sử dụng hoặc đưa vào hệ thống AI những dữ liệu, hình ảnh đang được bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ mà không có sự cho phép, họ hoàn toàn có thể đối mặt với tranh chấp hoặc chế tài pháp lý. Ví dụ như trường hợp của nhà thiết kế của Đỗ Trịnh Hoài Nam, anh đã phải đối mặt với rủi ro pháp lý, thậm chí là nguy cơ phát sinh trách nhiệm hình sự khi sử dụng một sản phẩm có dữ liệu đầu vào được bảo hộ bản quyền.

Không chỉ dừng lại ở cấp độ người dùng cá nhân, những rủi ro này còn tồn tại ở quy mô lớn hơn. Trên thế giới đã xuất hiện những vụ kiện và cáo buộc liên quan đến việc  khai thác dữ liệu mang tính hệ thống để phát triển AI như trường hợp giữa New York Times hay Getty Images với các nền tảng công nghệ AI tạo sinh. Những diễn biến này cho thấy vấn đề không đơn thuần nằm ở hành vi tải dữ liệu lên của người dùng, mà còn đặt ra câu hỏi về tính minh bạch trong thu thập, sử dụng dữ liệu của các nền tảng công nghệ.

Do đó, khi trào lưu này ngày càng lan rộng, công chúng sẽ phải đối mặt với nhiều rủi ro ở cấp độ khác nhau: cấp độ của người dùng cá nhân, cấp độ của người dùng vi phạm mang tính pháp lý và cấp độ mang tính hệ thống của những đơn vị công nghệ sở hữu nền tảng công nghệ trí tuệ tạo sinh. 

PV: Đứng trước làn sóng AI ngày càng phổ biến, ông có lời khuyên nào cho người dùng để họ sử dụng AI một cách an toàn và có trách nhiệm?

ThS.Vũ Thế Cường: Tôi cho rằng để sử dụng AI một cách an toàn và có trách nhiệm, điều quan trọng trước hết là người dùng cần hiểu rõ những gì mình đang đánh đổi khi sử dụng các nền tảng này, đồng thời trang bị đầy đủ kiến thức về quyền riêng tư và bảo mật dữ liệu.

Ví dụ như với ChatGPT, khi người dùng lập tài khoản, nền tảng đã mặc định đưa ra Điều khoản dịch vụ (Terms of Service). Khi đồng ý, người dùng cho phép nền tảng sử dụng dữ liệu, tài liệu tải lên và nội dung trao đổi để nâng cao chất lượng dịch vụ. Họ lý giải đây là cách đóng góp cho cộng đồng, nhưng thực chất người dùng cũng đang đánh đổi một phần dữ liệu cá nhân mà không phải lúc nào cũng nhận thức đầy đủ. Vì vậy, việc các nền tảng công khai, minh bạch cách thức sử dụng dữ liệu sẽ giúp người dùng hiểu rõ hơn thông tin của mình đang được khai thác như thế nào trên không gian mạng.

Bên cạnh đó, như tôi đã nhấn mạnh ở trên, Chính phủ cần xây dựng cơ chế hỗ trợ nhận thức cho người dùng. Việt Nam đang làm tốt việc phổ cập công nghệ, nhưng có thể làm tốt hơn thông qua các khóa học theo mô hình “Bình dân học vụ AI”. Ngay từ những chuyên đề đầu tiên, người dùng cần được hiểu rằng AI không chỉ giúp nâng cao hiệu suất, tiết kiệm thời gian mà còn tiềm ẩn nhiều rủi ro về bảo mật dữ liệu cá nhân. Chẳng hạn, các công cụ AI tạo hình ảnh có thể phục vụ giải trí, truyền thông, quảng cáo nhưng cũng đi kèm nguy cơ rò rỉ thông tin. Mô hình “Bình dân học vụ AI” là một giải pháp thiết thực, phần còn lại phụ thuộc vào việc mỗi người chủ động cập nhật kiến thức để sử dụng công nghệ thông minh và an toàn.