Thí điểm mô hình trung học nghề năm học 2026-2027

Chị Lê Thu Hằng ở phường Hai Bà Trưng (Hà Nội) có con trai sẽ vào lớp 9 trong năm học tới. Sau kỳ tuyển sinh lớp 10 vừa qua, khi điểm chuẩn của nhiều trường công lập tăng mạnh, chị bắt đầu tính đến các phương án. Tuy nhiên, học nghề vẫn chưa nằm trong lựa chọn của gia đình. “Nghe đến chữ nghề là cảm giác cho con ra đời sớm”, chị Hằng nói.

Đây là tâm lý không phải của riêng chị Hằng mà với nhiều gia đình, học nghề sau lớp 9 vẫn được xem là lựa chọn cuối cùng khi cánh cửa trung học phổ thông khép lại. Phía sau định kiến ấy là nỗi lo về bằng cấp, cơ hội học tiếp, việc làm và vị thế của người học.

Mô hình trung học nghề được đặt ra giữa những băn khoăn đó. Theo Phó Cục trưởng Giáo dục nghề nghiệp và Giáo dục thường xuyên (Bộ Giáo dục và Đào tạo) Phạm Vũ Quốc Bình, khác với hệ 9+ hiện nay, học sinh học song song chương trình giáo dục thường xuyên cấp trung học phổ thông và trung cấp - trung học nghề được thiết kế thành một chương trình tích hợp, hướng tới chuẩn đầu ra thống nhất.

Thứ trưởng Giáo dục và Đào tạo Lê Quân cho biết, mô hình sẽ ưu tiên các lĩnh vực STEM (gồm 4 lĩnh vực: Khoa học, Công nghệ, Kỹ thuật và Toán học) và kỹ thuật-công nghệ. Ngay từ lớp 10, học sinh đã có thể học lập trình, thực hiện dự án khoa học-kỹ thuật hoặc xây dựng mô hình tự động hóa. Thực tế cho thấy, có những học sinh tư duy thực hành tốt, thích tạo ra sản phẩm, vận hành máy móc hoặc giải quyết vấn đề cụ thể, nhưng năng lực ấy chưa được phát hiện đầy đủ qua cách học và cách đánh giá hiện nay.

Tên gọi mới có thể chưa đủ để thay đổi lựa chọn của các bậc cha mẹ, bởi điều họ luôn muốn biết là con sẽ học gì, ra trường làm được gì và cánh cửa học lên cao hơn có còn rộng mở hay không? Theo ông Phạm Vũ Quốc Bình, phần văn hóa sẽ lựa chọn những nội dung cốt lõi của Chương trình giáo dục phổ thông 2018 theo từng nhóm ngành nghề. Các môn: Toán, vật lý, tin học, ngoại ngữ được giảng dạy thông qua các tình huống kỹ thuật, sản xuất và dịch vụ để người học biết cách vận dụng kiến thức vào công việc, thay vì học tách rời giữa văn hóa và nghề.

Thực tế, từ một số chương trình 9+ cho thấy học sinh sau trung học cơ sở đã có thể làm quen với phần mềm mô phỏng, thiết bị kỹ thuật, dự án thực hành và môi trường doanh nghiệp. Những kinh nghiệm này dù chưa phải là trung học nghề, nhưng là cơ sở gần nhất để xây dựng chương trình tích hợp.

Theo Thứ trưởng Lê Quân, chuẩn đầu ra phải xác định rõ người học có thể đảm nhận công việc gì và ở trình độ nào. Với những ngành nghề và cơ sở đủ điều kiện, chương trình có thể giúp học sinh đạt bậc 4 của Khung trình độ quốc gia, tương đương trình độ trung cấp.

Tiến sĩ Phan Chính Thức, nguyên Tổng Cục trưởng Tổng cục Dạy nghề cho rằng, mục tiêu của trung học nghề là giúp người học vừa có nền tảng học vấn để tiếp tục phát triển, vừa có kỹ năng nghề để tham gia thị trường lao động. Giá trị của tấm bằng cuối cùng phải được kiểm chứng bằng năng lực làm việc, chứ không phải là thời lượng thực hành hay nội dung chương trình.

Dự thảo Thông tư về liên thông giữa trung học nghề, trung cấp, cao đẳng và đại học đang được xây dựng theo hướng công nhận những gì người học đã tích lũy. Căn cứ xem xét có thể gồm môn học, mô-đun, tín chỉ, chứng chỉ kỹ năng nghề, năng lực chuyên môn và kinh nghiệm làm việc có minh chứng. Nội dung học nếu đã đáp ứng chuẩn đầu ra tương đương sẽ được xem xét công nhận; người học chỉ bổ sung phần còn thiếu, thay vì học lại toàn bộ chương trình. Theo Thứ trưởng Lê Quân, đây là quá trình tích lũy và công nhận, người tốt nghiệp có thể đi làm, học tiếp lên cao đẳng, đại học hoặc quay lại trường sau một thời gian làm việc.

Pháp luật cũng quy định việc hỗ trợ học phí đối với học sinh tốt nghiệp trung học cơ sở đi học nghề. Một số địa phương đã triển khai đặt hàng đào tạo, cấp học bổng và hỗ trợ sinh hoạt cho những ngành thiếu nhân lực. Tuy vậy, nhiều chuyên gia cho rằng, chỉ hỗ trợ tài chính sẽ khó hấp dẫn người học nếu chất lượng đào tạo thấp. Sức hút của trung học nghề vì thế phụ thuộc trực tiếp vào năng lực của cơ sở đào tạo: Thiết bị liệu có theo kịp công nghệ sản xuất, giáo viên có làm chủ nghề mới và doanh nghiệp tham gia đến đâu?

Thực tế triển khai các chương trình tích hợp thời gian qua đã cho thấy sự khác biệt giữa các cơ sở đào tạo. Nơi có đội ngũ tốt, thiết bị phù hợp và quan hệ chặt chẽ với doanh nghiệp, người học có nhiều cơ hội tiếp cận công việc. Ở những nơi điều kiện chưa bảo đảm, chương trình dễ nghiêng về dạy văn hóa rút gọn hoặc thực hành mang tính minh họa. Bởi vậy, trung học nghề không nên được triển khai đồng loạt chỉ để mở rộng quy mô. Việc kiểm định, giám sát chuẩn đầu ra cần được thực hiện chặt chẽ ngay từ khóa đầu.

Thứ trưởng Lê Quân cũng nhấn mạnh vai trò của các trường cao đẳng có năng lực đào tạo, đồng thời đặt yêu cầu kết nối với doanh nghiệp, khu công nghiệp và thị trường lao động tại từng địa phương. Những học sinh đầu tiên tốt nghiệp trung học nghề sẽ là câu trả lời rõ nhất. Các em có được doanh nghiệp tuyển dụng hay không, làm được việc gì, thu nhập ra sao, có thể học tiếp thuận lợi hay phải đi một vòng để bổ sung văn bằng - đó là những thông tin mà các bậc cha mẹ sẽ nhìn vào và quyết định có cho con theo học hay không. Trung học nghề đang tìm kiếm người học cho một mô hình mới. Trước hết, con đường ấy phải giành được niềm tin của các gia đình. Và niềm tin ấy chỉ bền vững khi những lời hứa trong chính sách trở thành tương lai có thật của người học.