Thành phố Hồ Chí Minh: Từ tên gọi lịch sử đến sứ mệnh mới

Năm mươi năm trước, tại Kỳ họp thứ nhất Quốc hội khóa VI, Quốc hội nước Việt Nam thống nhất đã quyết định chính thức đặt tên thành phố Sài Gòn-Gia Định là Thành phố Hồ Chí Minh.

Đó không chỉ là một quyết định hành chính về tên gọi của một đô thị. Đó là một sự kiện chính trị, lịch sử và tinh thần có ý nghĩa đặc biệt: Đất nước vừa thống nhất đã lựa chọn tên Người để đặt cho thành phố lớn nhất phương Nam - vùng đất năng động, kiên cường, nghĩa tình, từng đi qua chiến tranh với biết bao hy sinh, mất mát và khát vọng.

Một tên gọi có thể ghi dấu một thời khắc. Nhưng có những tên gọi còn mở ra một sứ mệnh. Thành phố Hồ Chí Minh là một tên gọi như thế.

Nửa thế kỷ đã trôi qua. Thành phố mang tên Bác đã trở thành trung tâm kinh tế lớn nhất cả nước, đầu mối giao thương quan trọng, nơi hội tụ những dòng chảy mạnh mẽ của lao động, tri thức, vốn, công nghệ, văn hóa và sáng tạo.

Năm 1976, ý nghĩa của tên gọi Thành phố Hồ Chí Minh là thống nhất đất nước, là khép lại chiến tranh, là mở ra một thời kỳ mới của dân tộc Việt Nam độc lập, thống nhất, toàn vẹn lãnh thổ, cùng đi lên xây dựng tương lai mới.

Những năm đầu Đổi mới, ý nghĩa ấy là tinh thần dám nghĩ, dám làm, dám tháo gỡ rào cản, dám khơi thông sức sản xuất, dám mở đường cho kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.

Hôm nay, trong kỷ nguyên phát triển mới, ý nghĩa ấy phải là kiến tạo một mô hình đô thị hiện đại của Việt Nam: Nơi hội tụ thể chế tiên tiến, đổi mới sáng tạo, quản trị thông minh, chất lượng sống cao và năng lực đóng góp lớn hơn cho quốc gia.

Một tên gọi kết tinh lịch sử thống nhất

Sài Gòn-Gia Định là vùng đất có vị trí đặc biệt trong lịch sử hiện đại Việt Nam. Đây là cửa ngõ giao thương, trung tâm đô thị, nơi hội tụ nhiều nền văn hóa, nhiều lớp cư dân, nhiều nguồn năng lượng xã hội. Đây cũng là nơi từng chứng kiến những cuộc đấu tranh kiên cường, bền bỉ của nhân dân miền Nam vì độc lập, thống nhất đất nước.

Việc Quốc hội quyết định đặt tên Thành phố Hồ Chí Minh sau ngày đất nước thống nhất vì vậy không chỉ là sự tri ân đối với Chủ tịch Hồ Chí Minh vĩ đại. Đó còn là sự ghi nhận đối với truyền thống yêu nước, tinh thần bất khuất và những đóng góp to lớn của nhân dân Sài Gòn-Gia Định trong sự nghiệp giải phóng dân tộc, thống nhất Tổ quốc.

Tên gọi Thành phố Hồ Chí Minh vì thế kết tinh ba tầng ý nghĩa: Ký ức về một cuộc đấu tranh vĩ đại; lòng biết ơn đối với lãnh tụ kính yêu của dân tộc; và niềm tin vào vai trò đặc biệt của Thành phố trong tương lai đất nước.

Một quốc gia thống nhất cần những biểu tượng thống nhất. Một dân tộc vừa đi qua chiến tranh cần những điểm tựa tinh thần để bước vào hòa bình. Và một thành phố lớn, giàu sức sống, giàu khát vọng như Sài Gòn-Gia Định đã được trao một tên gọi vừa là vinh dự, vừa là trách nhiệm.

Từ biểu tượng chính trị đến chuẩn mực phát triển

Mang tên Chủ tịch Hồ Chí Minh không chỉ là niềm tự hào. Đó còn là một chuẩn mực. Bởi Chủ tịch Hồ Chí Minh là biểu tượng của độc lập dân tộc, của khát vọng tự do, của tinh thần phụng sự nhân dân, của đạo đức công vụ, của lối sống giản dị mà vĩ đại, của tầm nhìn đưa Việt Nam hòa nhập với dòng chảy tiến bộ của nhân loại.

Vì vậy, với Thành phố Hồ Chí Minh, tên gọi Thành phố phải trở thành một lời nhắc nhở thường xuyên: Thành phố phải đi đầu; phải đổi mới; phải dám nghĩ, dám làm; phải biết biến năng lượng xã hội thành động lực phát triển; phải lấy người dân làm trung tâm của mọi chính sách.

Xứng đáng với tên Người trước hết phải bằng hành động phát triển: Một nền quản trị hiệu quả hơn, một môi trường kinh doanh thuận lợi hơn, một đô thị đáng sống hơn, một xã hội nhân văn hơn, một bộ máy công quyền gần dân hơn và một năng lực đóng góp lớn hơn cho quốc gia. Đây còn lav biểu tượng của nghĩa tình, của địa phương luôn coi trọng mọi nguồn lực đóng góp cho sự phát triển của thành phố, là nơi các nhà đầu tư tìm đến…

Và Thành phố mang tên Hồ Chí Minh không thể bằng lòng với vai trò đã có. Thành phố ấy phải luôn tự đổi mới chính mìnhvà trong thời đại hôm nay phải là biểu tượng của khát vọng giải phóng năng lực phát triển.

Giải phóng năng lực phát triển, trước hết là giải phóng sức sáng tạo của người dân và doanh nghiệp. Là làm cho mọi ý tưởng tốt có cơ hội trở thành sản phẩm. Là làm cho mọi tài năng có môi trường để cống hiến. Là làm cho mọi nguồn lực xã hội được khơi thông thay vì bị kìm giữ bởi thủ tục, rào cản và tư duy quản lý cũ.

Sứ mệnh mới của đầu tàu quốc gia

Đó là sứ mệnh của một trung tâm tài chính khu vực; một trung tâm đổi mới sáng tạo; một cực tăng trưởng của kinh tế số, kinh tế xanh, kinh tế tri thức; một đô thị toàn cầu có khả năng kết nối Việt Nam với các chuỗi giá trị, chuỗi công nghệ và chuỗi tri thức của thế giới.

Trong kỷ nguyên mới, cạnh tranh giữa các quốc gia ngày càng thể hiện qua cạnh tranh giữa các đô thị lớn. Quốc gia nào có những đô thị sáng tạo, có năng lực kết nối toàn cầu, có thể chế linh hoạt và chất lượng sống cao, quốc gia đó có thêm lợi thế chiến lược. Thành phố Hồ Chí Minh vì vậy không chỉ là một đơn vị hành chính lớn. Thành phố phải được nhìn nhận như một tài sản chiến lược quốc gia.

Muốn vậy, Thành phố Hồ Chí Minh cần không gian thể chế đủ rộng để thử nghiệm những mô hình mới. Một thành phố đặc biệt không thể vận hành bằng những cơ chế thông thường. Một đầu tàu quốc gia không thể bị kéo chậm bởi những rào cản hành chính không còn phù hợp. Một đô thị có quy mô, tốc độ và độ phức tạp lớn như Thành phố Hồ Chí Minh cần được trao quyền tương xứng với trách nhiệm.

Trao quyền không phải là buông lỏng quản lý. Trao quyền là để thành phố chủ động hơn, sáng tạo hơn, phản ứng nhanh hơn và chịu trách nhiệm rõ hơn. Quyền tự chủ phải đi cùng trách nhiệm giải trình. Không gian thử nghiệm phải đi cùng kỷ luật thực thi. Sự năng động phải đi cùng tính minh bạch. Đó chính là cách biến thể chế thành động lực phát triển.

Thành phố vì con người

Điều đó có nghĩa là tăng trưởng phải chuyển hóa thành chất lượng sống. Hạ tầng phải phục vụ đời sống của người dân. Giao thông phải bớt ùn tắc. Nhà ở phải dễ tiếp cận hơn. Môi trường phải trong lành hơn. Giáo dục, y tế, văn hóa, an sinh phải tốt hơn. Người lao động nhập cư phải được nhìn nhận như một phần không thể tách rời của sức sống Thành phố. Người nghèo, người yếu thế, trẻ em, người già phải được quan tâm đúng mức, được bảo vệ tốt hơn trong tiến trình phát triển.

Một thành phố hiện đại không chỉ là nơi có những tòa nhà cao tầng, những đại lộ rộng lớn, những khu tài chính sầm uất. Một thành phố hiện đại còn phải là nơi người dân cảm thấy an toàn, được tôn trọng, có cơ hội vươn lên và có niềm tin vào tương lai.

Tinh thần Hồ Chí Minh trong phát triển đô thị chính là tinh thần lấy dân làm gốc. Mọi chính sách lớn cuối cùng phải đi đến một câu hỏi giản dị: Người dân được hưởng lợi gì? Cuộc sống của họ tốt hơn ra sao? Cơ hội của họ rộng mở hơn thế nào?

Chính ở đây, bản sắc của Thành phố Hồ Chí Minh cần được gìn giữ và nâng tầm. Đó là bản sắc của một đô thị mở, năng động, bao dung và nghĩa tình. Một thành phố biết đón nhận những người đến từ khắp nơi, cho họ cơ hội lập nghiệp, cho họ cảm giác thuộc về, và biến sự đa dạng ấy thành sức mạnh phát triển.

Một siêu đô thị mở trong một thế giới cạnh tranh

Thành phố Hồ Chí Minh có một phẩm chất rất đặc biệt: Tính mở. Thành phố mở với con người, mở với ý tưởng, mở với cái mới, mở với thế giới.

Người ta đến Thành phố không chỉ để kiếm sống. Người ta đến để tìm cơ hội, để thử sức, để bắt đầu lại, để biến ước mơ thành hiện thực. Hiếm có nơi nào mà tinh thần “dám làm” lại trở thành một phần tự nhiên của đời sống xã hội như ở thành phố này.

Nhưng trong thời đại mới, tính mở cần được nâng lên thành năng lực cạnh tranh. Mở để thu hút nhân tài. Mở để đón nhận công nghệ. Mở để kết nối với các trung tâm tài chính, thương mại, khoa học và sáng tạo của thế giới. Mở để học hỏi những mô hình quản trị đô thị tiên tiến. Mở để trở thành nơi Việt Nam đối thoại tự tin hơn với thế giới.

Cùng với tính mở, Thành phố cũng cần một năng lực quản trị mới. Đô thị càng lớn, quản trị càng phải thông minh. Dân số càng đông, dịch vụ công càng phải thuận tiện. Không gian phát triển càng phức tạp, dữ liệu càng phải trở thành nền tảng điều hành. Một thành phố hiện đại không thể chỉ quản lý bằng mệnh lệnh hành chính, mà phải vận hành bằng dữ liệu, tiêu chuẩn, trách nhiệm giải trình và sự tham gia của người dân.

Đó cũng là một cách rất thiết thực để làm sâu sắc hơn ý nghĩa của tên gọi Thành phố Hồ Chí Minh trong hôm nay: xây dựng một nền quản trị gần dân, hiểu dân, phục vụ dân và tạo điều kiện cho dân phát triển.

Mỗi thời đại, một câu trả lời mới cho một tên gọi lớn

Thành phố Hồ Chí Minh hôm nay không còn chỉ đứng trước nhiệm vụ phục hồi sau chiến tranh hay đi đầu trong công cuộc đổi mới như những thập niên trước. Thành phố đang đứng trước một sứ mệnh mới: Trở thành một cực tăng trưởng hiện đại, một trung tâm đổi mới sáng tạo, một đô thị hội nhập quốc tế và một hình mẫu quản trị phát triển của Việt Nam trong kỷ nguyên mới.

Thành phố mang tên Hồ Chí Minh không thể chỉ tự hào với vị thế hiện tại. Thành phố phải luôn tự hỏi: Mình đã đóng góp đủ lớn cho đất nước chưa? Mình đã mở đường đủ mạnh cho đổi mới chưa? Mình đã tạo cơ hội đủ rộng cho người dân chưa? Mình đã xứng đáng với niềm tin của cả nước chưa? Mình đã giữ đúng lời hứa, cam kết với người dân, doanh nghiệp chưa?

Năm 1976, Thành phố Hồ Chí Minh là tên gọi của niềm vui thống nhất. Trong những năm Đổi mới, Thành phố Hồ Chí Minh là tên gọi của tinh thần mở đường. Hôm nay, Thành phố Hồ Chí Minh phải là tên gọi của một khát vọng phát triển mới: Khát vọng về một siêu đô thị hiện đại, sáng tạo, nghĩa tình, hội nhập và dẫn dắt. Và đó cũng là lời nhắc nhở sâu sắc nhất: Mang tên Chủ tịch Hồ Chí Minh là vinh dự; sống xứng đáng với tên Người là trách nhiệm; đưa thành phố vươn lên tầm cao mới là khát vọng của hôm nay và cam kết với tương lai.

TS. Nguyễn Sĩ Dũng