Lễ hội Phủ Dầy - Tinh hoa hội tụ, bản sắc tỏa sáng

Nơi hội tụ tinh hoa văn hóa tín ngưỡng dân gian

Quần thể di tích Phủ Dầy là nơi hội tụ tinh hoa văn hóa tín ngưỡng dân gian, gắn liền với sự tích Thánh Mẫu Liễu Hạnh - bậc thần linh nằm trong “Tứ bất tử” của người Việt. Trải qua nhiều triều đại phong kiến, Thánh Mẫu được suy tôn là “Mẫu nghi thiên hạ”, thể hiện khát vọng ngàn đời của nhân dân về cuộc sống an bình, no ấm.

Thực hành cơ bản của Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ là nghi lễ Chầu văn và các hoạt động lễ hội. Sức hút của Lễ hội Phủ Dầy nằm ở tính chuẩn mực trong thực hành di sản. Nghệ nhân Ưu tú Trần Thị Huệ, Thủ nhang Phủ Tiên Hương, Chủ tịch Hội Bảo vệ và phát huy di sản “Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt” tỉnh Ninh Bình khẳng định: “Việc giữ gìn bản sắc cốt lõi của đạo Mẫu là trách nhiệm của cộng đồng. Chúng tôi chú trọng trao truyền các nghi thức chuẩn, tránh hiện tượng lệch lạc trong thực hành tín ngưỡng”.

Trong không gian thiêng của quần thể di tích, Nghi lễ Chầu văn diễn ra trang trọng và thành kính. Các thanh đồng, cung văn tuân thủ nghiêm ngặt quy trình gồm 4 bước: mời Thánh nhập thế, kể lại sự tích công đức, thỉnh cầu phù hộ và đưa tiễn. Âm nhạc Chầu văn sử dụng 6 nhóm làn điệu chính gồm bỉ, dọc, cờn, phú, xá, nhịp một. Tiếng trống, phách, đàn nguyệt hòa quyện cùng điệu vũ uyển chuyển của thanh đồng tạo nên không gian diễn xướng dân gian tâm linh sâu sắc. Sự chuẩn mực trong trang phục, đạo cụ, lề lối diễn xướng góp phần định hướng thẩm mỹ văn hóa cho công chúng.

Bên cạnh Nghi lễ Chầu văn, Lễ hội Phủ Dầy lưu giữ nhiều nghi thức độc đáo mang đậm bản sắc cư dân nông nghiệp trồng lúa nước. Nổi bật là Nghi lễ rước thỉnh kinh, thể hiện sự gắn kết, dung hòa giữa tín ngưỡng thờ Mẫu và Phật giáo. Sự kiện này khởi nguồn từ tích “Sòng Sơn đại chiến”, Thánh Mẫu Liễu Hạnh quy y cửa Phật, cứu độ chúng sinh. Theo truyền thống, lễ rước thỉnh kinh từ Phủ Vân Cát lên Chùa Linh Sơn diễn ra vào mồng 5 tháng 3 âm lịch; rước từ Phủ Tiên Hương lên Chùa Tiên Hương diễn ra vào mồng 6 tháng 3 âm lịch. Đoàn rước quy tụ hàng ngàn người mang theo cờ ngũ sắc, bát âm, múa lân sư rồng, tạo nên không khí trang nghiêm, rộn rã.

Cùng với nghi thức rước thỉnh kinh, tại Phủ Tiên Hương còn diễn ra lễ rước đuốc đăng long. Theo quan niệm dân gian, ngọn lửa được rước từ nơi thờ Thánh Mẫu trong những ngày lễ hội mang ý nghĩa linh thiêng, may mắn. Bắt đầu nghi lễ rước đuốc, các thanh đồng đạo quan, đồng đền, thủ nhang thành tâm xin ngọn lửa thiêng từ trong cung cấm, sau đó rước ra ngoài và tiếp lửa cho hơn một ngàn ngọn đuốc của các tráng sỹ. Cả đoàn rước tạo thành linh vật rồng lửa, kéo dài hàng cây số. Ngọn lửa thiêng trong lễ rước đuốc Phủ Tiên Hương tượng trưng cho ánh sáng niềm tin, đồng thời bày tỏ mong muốn của các đồng đền thủ nhang, dân thôn bản hạt, con nhang đệ tử, toàn thể nhân dân về một cuộc sống ấm no, hạnh phúc.

Hoa trượng hội (kéo chữ) là điểm nhấn hội tụ tinh thần đoàn kết cộng đồng. Tương truyền vào thế kỷ XVII, Vương phi Ngô Thị Ngọc Đài (người vùng Kẻ Dày) xin Chúa Trịnh miễn lao dịch đắp đê kinh thành cho dân bản xứ. Nhớ ơn Vương phi, nhân dân dùng nông cụ xếp thành chữ tạ ơn Thánh Mẫu. Ngày nay, nghi thức này huy động hàng trăm tráng đinh đầu cuốn khăn đỏ, chân quấn xà cạp, nhất tề tiến lui theo nhịp trống cái, trống tiểu. Tại lễ hội năm 2026, màn kéo chữ “Mẫu nghi thiên hạ” diễn ra tại Phủ Vân Cát vào mồng 7 tháng 3 âm lịch; chữ “Quốc thái dân an” xếp tại Phủ Tiên Hương vào mồng 8 tháng 3 âm lịch. Những dòng chữ này mang theo ước vọng thiên hạ thái bình, quốc thái dân an của lớp lớp thế hệ.

Hằng năm, hàng vạn du khách tìm về quần thể di tích này để ước cầu sự bình an. Chị Lê Thị Linh (thành phố Hải Phòng) chia sẻ: “Năm nào gia đình tôi cũng tham gia lễ hội Phủ Dầy. Không gian nơi đây linh thiêng. Các nghi thức rước thỉnh kinh, rước đuốc được tổ chức trang trọng, mang lại cảm xúc đặc biệt”.

Dưới góc nhìn nghệ thuật, nhiếp ảnh gia Nguyễn Tất Sơn (Hà Nội) nhận định: “Lễ hội Phủ Dầy là kho tàng hình ảnh vô giá. Từ trang phục của các thanh đồng đến các hoạt động văn hóa dân gian như hoa trượng hội đều toát lên vẻ đẹp tinh hoa văn hóa Việt. Đây là tư liệu quý để quảng bá văn hóa Việt Nam ra thế giới. Mạch nguồn văn hóa ấy liên tục được bồi đắp, tạo sức hút mãnh liệt và bền bỉ vượt thời gian”.

Bảo đảm tính khoa học, trang trọng, tiết kiệm và văn minh

Năm 2026, ghi dấu mốc mới khi chính quyền xã Vụ Bản trực tiếp điều hành, quản lý công tác tổ chức Lễ hội Phủ Dầy theo mô hình chính quyền địa phương hai cấp. Sự thay đổi này đòi hỏi năng lực quản lý linh hoạt, sâu sát từ cơ sở. Mục tiêu cốt lõi là bảo vệ giá trị di sản, đẩy lùi biến tướng, tạo môi trường văn hóa tín ngưỡng an toàn, văn minh.

Đồng chí Phạm Thành Lợi, Chủ tịch UBND xã Vụ Bản, Trưởng ban tổ chức Lễ hội Phủ Dầy năm 2026 cho biết: “Địa phương xây dựng kịch bản lễ hội khoa học, đảm bảo trang trọng, tiết kiệm. Chúng tôi kiên quyết bài trừ các hoạt động mê tín dị đoan, thương mại hóa lễ hội. Mục tiêu cao nhất là tạo môi trường văn hóa văn minh, an toàn cho du khách”.

Cụ thể hóa định hướng này, UBND xã Vụ Bản ban hành Kế hoạch số 496/KH-UBND ngày 2/2/2026 về việc tổ chức Lễ hội Phủ Dầy năm 2026. Theo đó, năm nay, lễ hội diễn ra trong 6 ngày, từ 19/4 đến 24/4/2026 (tức mùng 3 đến mùng 8 tháng 3 năm Bính Ngọ). Lễ khai mạc tổ chức quy mô tại sân vận động Kim Thái vào tối 19/4 với nhiều chương trình nghệ thuật truyền thống chào mừng.

Để Lễ hội diễn ra an toàn tuyệt đối, xã Vụ Bản triển khai đồng bộ các biện pháp an ninh trật tự và quản lý thị trường. Lực lượng Công an xã, Ban Chỉ huy Quân sự xã chủ động phương án tại chỗ; phối hợp với lực lượng tăng cường thuộc Công an tỉnh đảm bảo an ninh, trật tự và trật tự an toàn giao thông, phòng cháy, chữa cháy. Các đơn vị tổ chức phân luồng giao thông từ xa, cắm biển báo và kiên quyết giải tỏa vi phạm hành lang an toàn. Tình trạng ùn tắc vào giờ cao điểm tại các nút giao dẫn vào Phủ Vân Cát, Phủ Tiên Hương được dự báo từ sớm và có kịch bản điều tiết cụ thể, đảm bảo thông suốt cho nhân dân, du khách.

Công tác quản lý dịch vụ thương mại siết chặt. Các hộ kinh doanh ký cam kết niêm yết giá công khai, tuân thủ quy định vệ sinh an toàn thực phẩm. Chính quyền địa phương kiên quyết xử lý hành vi tăng giá, ép giá, gian lận thương mại. Các khu vực trông giữ phương tiện bố trí đúng quy hoạch, thu phí đúng quy định. Cùng với đó, Đội quản lý thị trường số 2, Chi cục Thuế khu vực tăng cường kiểm tra, rà soát, ngăn chặn hàng giả, hàng kém chất lượng tuồn vào không gian lễ hội.

Vấn đề an sinh xã hội, giữ gìn hình ảnh điểm đến nhận được sự quan tâm đặc biệt. Ban tổ chức giao lực lượng an ninh viên cơ sở, dân quân thường trực rà soát, xử lý dứt điểm tình trạng người lang thang xin ăn, chèo kéo du khách. Các hoạt động cờ bạc trá hình, phát tán văn hóa phẩm sai quy định bị nghiêm cấm.

Bên cạnh quản lý hạ tầng, xã Vụ Bản đẩy mạnh chuyển đổi số trong quảng bá di sản. Hệ thống bảng điện tử, mạng xã hội (Zalo, Facebook, Fanpage địa phương) liên tục cập nhật thông tin nội quy lễ hội, sơ đồ di tích, lịch trình hoạt động. Du khách dễ dàng tiếp cận nguồn thông tin chuẩn xác, chủ động lịch trình tham quan, chiêm bái. Hệ thống chiếu sáng, loa phát thanh tại các điểm di tích được nâng cấp, phục vụ tốt nhu cầu thông tin liên lạc, hướng dẫn du khách.

Về định hướng dài hạn, xã Vụ Bản chú trọng phát triển Lễ hội Phủ Dầy thành điểm nhấn trong bản đồ du lịch tâm linh của tỉnh Ninh Bình và khu vực đồng bằng sông Hồng. Địa phương khuyến khích người dân tham gia chuỗi cung ứng dịch vụ du lịch, phát triển kinh tế hộ gia đình gắn với bảo vệ môi trường sinh thái. Các giá trị văn hóa bản địa được khai thác hiệu quả, tạo nguồn thu tái đầu tư tu bổ di tích, nâng cấp hạ tầng nông thôn. Sự kết nối giữa di sản và sinh kế cộng đồng tạo ra nền tảng bền vững, giúp người dân tự hào, tự giác bảo tồn di sản văn hóa của cha ông.

Tuy nhiên, để phát huy giá trị di sản trong đời sống đương đại, đòi hỏi sự vào cuộc quyết liệt của cả hệ thống chính trị và sự đồng thuận của nhân dân. Với cách làm bài bản, khoa học của cấp ủy, chính quyền xã Vụ Bản, Di sản Thực hành Tín ngưỡng thờ Mẫu sẽ tiếp tục tỏa sáng.