Giữ hồn quê trong tiếng chèo làng Đặng

Những “nghệ sĩ nông dân” giữ hồn chèo làng Đặng

Nói đến chèo Ninh Bình, không thể không nhắc đến chèo làng Đặng (xưa thuộc xã Mỹ Hưng, huyện Mỹ Lộc, tỉnh Nam Định), nay là tổ dân phố số 2, phường Mỹ Lộc. Xưa kia, hội chèo làng Đặng gồm hai gánh hát là gánh hát làng Đặng Thượng và gánh hát làng Đặng Chợ. Mỗi khi có sự kiện lớn của làng, của xã, hai gánh sẽ kết hợp với nhau thành “phường chèo Đặng Xá”.

Thời kỳ hoàng kim, nhất là giai đoạn 1960-1980, đội chèo có hơn 30 nghệ sĩ là những người nông dân chân lấm tay bùn nhưng hát múa điêu luyện. Họ từng giành nhiều thành tích cao khi tham gia các hội diễn lớn trong và ngoài tỉnh, trong đó nổi bật là giành giải Nhất tại Hội thi diễn chèo toàn tỉnh, giải Nhất cuộc thi diễn chèo Quân khu 3…

Theo các bậc cao niên làng Đặng, nghệ thuật chèo nơi đây không rõ chính xác có từ bao giờ, chỉ biết rằng nó lớn lên cùng cây đa, bến nước, mái đình và ngấm vào máu thịt của bao thế hệ người dân làng Đặng.

Trước đây, đội chèo làng Đặng không chỉ hát để cổ vũ nhân dân hăng say lao động, sản xuất mà còn hát để phục vụ bộ đội theo tinh thần “tiếng hát át tiếng bom”, nhất là trong các trận đánh ác liệt ở Chùa Cuối (sân vận động Thiên Trường, phường Nam Định hiện nay).

Sau nhiều thập kỷ đi qua, đến nay, những “nghệ sĩ nông dân” chèo làng Đặng vẫn vẹn nguyên tình yêu với nghệ thuật chèo. Sau những ngày làm đồng mệt nhọc, người dân làng Đặng xưa lại tụ họp dưới bóng đình, mượn lời ca, tiếng phách để giãi bày tâm sự, vơi đi những áp lực, nhọc nhằn của cuộc sống mưu sinh. Cứ thế, chèo làng Đặng lưu truyền theo phương thức truyền miệng, thế hệ trước bày cho thế hệ sau, tạo nên một sức sống nội sinh bền bỉ.

Đến thăm đội chèo làng Đặng vào một buổi tối cuối tuần, khoảng 8 giờ tối, sân đình Thượng, tổ dân phố số 2 chật kín người. Ngoài những “nghệ sĩ” chèo, còn rất đông bà con đến động viên, cổ vũ. Thả hồn vào chiếu chèo làng Đặng mới thật sự thấm thía, cái hay của chiếu chèo nơi đây là vẫn giữ được cái chất mộc mạc, nguyên bản của chèo cổ, nhưng cũng không kém phần trữ tình, sâu sắc và chuyên nghiệp.

Những làn điệu như “Đào liễu”, “Luyện năm cung”, “Cách cú”, “Sử rầu”... được các thành viên thể hiện một cách ngọt ngào, tinh tế. Không có trang thiết bị âm thanh, ánh sáng hiện đại như các nhà hát, sân khấu chèo nơi đây chỉ có chiếc chiếu hoa, những đạo cụ tự tay làm và ánh đèn ấm áp, vậy mà vẫn đủ sức níu chân người xem từ đầu đến cuối buổi tập.

Cụ Đặng Thị Thẩm, một trong những thành viên gạo cội của đội chèo làng Đặng chia sẻ: Hầu hết các thành viên trong đội chèo hiện nay đều là thế hệ thứ 2,3 trong gia đình tham gia. Có nhiều gia đình có tới 4 thế hệ tham gia chiếu chèo. Nhờ vậy, tiếng hát chèo làng Đặng mới được duy trì, phát triển đến hôm nay. Bản thân tôi từ khi mới là đứa trẻ 5,6 tuổi đã theo các bác, các chú ra sân đình học hát chèo.

Là thành viên trẻ tuổi nhất của đội chèo làng Đặng, chị Đặng Thị Hằng (tổ dân phố số 2, phường Mỹ Lộc) tham gia hát chèo được 2 năm nay. Bằng tình yêu nghệ thuật thuật chèo truyền thống, hằng ngày, ngoài việc tập ở sân đình cùng các thành viên trong đội, chị Hằng còn say sưa tự tập luyện ở nhà mỗi khi rảnh rỗi. Chị chủ động tìm hiểu, học lời hát từ các cuốn sách sưu tầm, ghi chép tổng hợp những làn điệu chèo cổ của các tiền nhân.

Chị Hằng chia sẻ: Cuộc sống hiện giờ đã phát triển hơn trước rất nhiều. Ai cũng bận rộn với công việc, người trẻ cũng có nhiều thứ để vui chơi, giải trí. Thế nhưng, mỗi lần nghe tiếng “cắc”, tiếng “tùng” của trống chèo, trong lòng chúng tôi lại thấy bình yên lạ kỳ. Đó là tiếng của cha ông, là cái gốc của mình, không thể bỏ được.

Chính cái tâm tình “muốn giữ cái gốc” ấy của người dân làng Đặng đã giúp cho đội chèo duy trì được lực lượng nòng cốt tham gia sinh hoạt với gần 30 thành viên, từ các cụ già tóc bạc phơ cho đến những người trung niên.

Đánh thức tình yêu nghệ thuật chèo trong thế hệ trẻ

Thách thức lớn nhất của chèo làng Đặng khi chuyển mình từ “làng” lên “phố” chính là việc tìm kiếm thế hệ kế cận. Giữa dòng cuốn của mạng xã hội, nhạc trẻ, việc các bạn nhỏ tại tổ dân phố số 2 nói riêng, phường Mỹ Lộc nói chung vẫn đam mê học hát chèo tại đình làng là một điều vô cùng đáng quý. Để làm được điều này, các “nghệ sĩ nông dân” của đội chèo làng Đặng đã không quản ngại vất vả, tranh thủ các dịp hè hay ngày nghỉ để mở lớp truyền dạy miễn phí cho học sinh các nhà trường trên địa bàn phường. Từ cách lấy hơi, nhả chữ, cách đưa tay múa quạt sao cho uyển chuyển, mềm mại đều được các ông, các bà chỉ bảo tận tình. Qua đó, đã giúp các thế hệ trẻ ngày càng thêm yêu tiếng hát chèo truyền thống.

Nhìn những em nhỏ mới lên 7, lên 8 tuổi luyến láy điêu luyện các làn điệu chèo cổ, mới thấy hết được giá trị của sự tiếp nối. Tiếng chèo lúc này không còn là món ăn tinh thần “độc quyền” của người già, mà đã trở thành sợi dây vô hình gắn kết tình làng nghĩa xóm, giáo dục cho thế hệ trẻ về lòng tự hào quê hương, về đạo lý làm người được gửi gắm qua các tích chèo cổ như Quan Âm Thị Kính, Lưu Bình Dương Lễ…

Bà Trần Thị Thúy, phụ trách đội chèo làng Đặng cho biết: Tuy chỉ là dâu của làng Đặng, nhưng tôi đã đem lòng yêu tiếng hát chèo nơi đây tự lúc nào không hay. Thế rồi, tối nào tôi cũng cùng chồng và bố mẹ chồng ra sân đình để hòa mình vào những làn điệu chèo mượt mà, tha thiết.

Hiện nay, hầu hết các thành viên của đội chèo đều đã cao tuổi. Vì vậy, trăn trở lớn nhất của chúng tôi là nếu như không có lớp măng non kế cận, những khúc chèo cổ sẽ dần mai một và thất truyền. Rất mừng là thời gian gần đây, được sự quan tâm của cấp ủy, chính quyền địa phương, các nhà trường trên địa bàn đã tích cực phối hợp với đội chèo để tổ chức dạy hát chèo cho các cháu học sinh. Các cháu đã có thể tham gia biểu diễn chèo tại các sự kiện của trường, tổ dân phố và của phường.

Với sự quan tâm của cấp ủy, chính quyền phường Mỹ Lộc, đội chèo làng Đặng không chỉ biểu diễn phục vụ nhân dân trong các dịp lễ, Tết, hội làng, kỷ niệm ngày thành lập các ngành, đoàn thể, mà còn tích cực tham gia các hội diễn văn nghệ quần chúng do phường, tỉnh tổ chức.

Đặc biệt, trong thời đại công nghệ số, các thành viên của đội chèo làng Đặng còn chủ động ghi hình các buổi biểu diễn, đăng tải lên các nền tảng mạng xã hội như facebook, youtube, tiktok… Từ đó, những video clip hát chèo mộc mạc của người dân làng Đặng đã nhận được hàng nghìn lượt yêu thích và bình luận tích cực. Đó không chỉ là cách quảng bá nghệ thuật chèo của địa phương mà còn là niềm tự hào, sự động viên tinh thần to lớn cho những người con của làng Đặng đang học tập, làm việc trên khắp mọi miền Tổ quốc và ở nước ngoài.

Tiếng trống chèo làng Đặng giữa lòng phường Mỹ Lộc hôm nay như một nốt trầm xao xuyến trong bản nhạc sôi động của quá trình đô thị hóa. Tiếng chèo ấy chính là “bộ nhận diện văn hóa”, giúp người dân nơi đây dù có trở thành công dân phố thị thì vẫn luôn nhớ về cội nguồn, giữ vẹn nguyên cái hồn hậu, chất phác của làng Đặng xưa. Dù ở đâu, làm gì, những người con làng Đặng sẽ vẫn mãi nhắc nhớ tới những câu thơ trong bài thơ “Mưa Xuân” nổi tiếng của nhà thơ Nguyễn Bính với niềm tự hào về nghệ thuật chèo truyền thống của quê hương: “Bữa ấy mưa xuân phơi phới bay/ Hoa xoan lớp lớp rụng vơi đầy/ Hội chèo làng Đặng đi qua ngõ/ Mẹ bảo thôn Đoài hát tối nay”…