Đặc sắc lễ hội mùa Xuân ở Nam Trực
Điểm đến đầu tiên trong những lễ hội mùa Xuân ở Nam Trực là Hội chợ Viềng Xuân mùng 8 tháng Giêng, tổ chức trước khu vực Chùa Đại Bi. Từ xa xưa, người dân nơi đây đã truyền nhau câu ca: “Bỏ con, bỏ cháu, không bỏ hai mươi sáu chợ Yên/ Bỏ tổ, bỏ tiên, không bỏ chợ Viềng mùng tám” để khẳng định ý nghĩa đặc biệt về mặt tâm linh của phiên chợ này. Trong mưa xuân ấm áp làm vạn vật hồi sinh sau những ngày đông giá, dòng người từ khắp nơi lại nô nức đổ về phiên chợ cầu may chỉ diễn ra một lần trong năm.
Chợ Viềng được ví như cuộc triển lãm thành tựu kinh tế - xã hội của các địa phương trong và ngoài tỉnh với rất nhiều mặt hàng phong phú, đa dạng, các đặc sản vùng miền, sản phẩm của các làng nghề truyền thống có tuổi đời hàng trăm năm. Song thu hút, hấp dẫn du khách hơn cả là mặt hàng đồ cổ, đồ giả cổ, hoa, cây cảnh, thịt bò thui rơm. Ngoài ý nghĩa của phiên chợ mua bán lấy may, chợ Viềng còn hội tụ nhiều giá trị văn hóa truyền thống với các trò chơi dân gian độc đáo.
Tiếp đó, theo câu ca truyền tụng “Hai mươi phát tấu chùa Bi/Trai đi được vợ, gái đi được chồng”, người dân lại nô nức về với hội Chùa Đại Bi diễn ra vào ngày 20-22 tháng Giêng hằng năm. Chùa Đại Bi là một trong những danh lam cổ tự nổi tiếng của xứ Sơn Nam xưa, đã được xếp hạng di tích cấp quốc gia năm 1964. Trong “Tân Biên Nam Định địa dư chí lược” của Đệ tam giáp đồng Tiến sĩ xuất thân khoa Canh Thìn (1880) Khiếu Năng Tĩnh có ghi:
“Giàu nghèo cũng cứ chơi xuân,
Thắp hương cầu phúc, bước chân vui vầy,
Thứ nhất thì hội Phủ Dầy
Vui thì vui vậy, không tày chùa Bi”
Sau lễ tế của các thôn, dân làng tổ chức các trò chơi dân gian chọi gà, đấu vật, đánh đu, cờ người. Đặc biệt, Chùa Đại Bi là một di tích hiếm hoi ở vùng hạ lưu châu thổ sông Hồng thờ Đức Thánh Từ Đạo Hạnh, vị thiền sư theo truyền thuyết là tổ sư của nghệ thuật múa rối Việt Nam. Vì vậy, trong ba đêm hội, tại khu vực nội tự có trình diễn hát và múa rối đầu gỗ (còn có tên chữ là trò ổi lỗi) - một hình thức rối cạn hầu thánh đặc sắc. Lễ hội Chùa Đại Bi đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào danh mục Di sản Văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2020.
Còn tại làng cổ Thanh Khê, hằng năm, rất nhiều hội hè đình đám diễn ra tại các đền, đình, chùa, phủ của làng nhưng đông vui nhất và hội tụ nhiều trò chơi dân gian đặc sắc nhất là dịp chính hội (9/3 âm lịch). Vào ngày này, bà con trong làng tạm gác công việc đồng áng, tham gia vào các hoạt động lễ hội như thi đánh cờ tướng, cờ người, chọi gà và nhiều trò vui độc đáo khác. Ngoài ra, bãi chơi đu phía trước sân đền cũng thu hút rất đông già trẻ, trai gái trong làng.
Tục chơi đu ở đây đã có từ lâu đời, gắn liền với lịch sử ngôi đền thờ thành hoàng. Trước đây, cứ vào chiều 30 Tết, dân làng lại nô nức rủ nhau đi chọn tre về làm cây đu. Đúng lúc giao thừa, cả làng tề tựu trước sân đình làm lễ đưa đu. Cụ tiên chỉ làng trang phục chỉnh tề, kính cẩn dâng hương, đọc bài văn tế đưa đu, sau đó một cao niên còn đủ sức khoẻ được dân làng tiến cử bước lên cây đu mở màn. Tiếp đến, nam nữ trong làng lần lượt chơi đu cho đến hết tháng Giêng…
Ngoài các lễ hội kể trên, xã Nam Trực còn có nhiều lễ hội mùa Xuân kết tinh những giá trị văn hóa đặc sắc. Tiêu biểu như lễ hội truyền thống Đền Am ở thôn Nhất. Đền Am là nơi thờ tự và tri ân công đức của Nhân dân địa phương đối với Đức Thánh tổ, Thiền sư Bùi Huệ Tộ (1566-1641) một vị chân tu đã suốt đời vì đạo pháp dân tộc, vì cuộc sống bình yên, no ấm của Nhân dân. Tại Đền Am còn nhiều câu đối khẳng định công lao của ông và lòng biết ơn của Nhân dân trong vùng:
“Thần thông quýnh xuất tam thiên giới
Linh sảng nhưng truyền thập bát am”
(Nghĩa là: Thần thánh hơn cả các vị trong ba ngàn thế giới. Sự linh thiêng của ngài còn truyền lại ở mười tám am).
“Lê triều tam bách tài chí kim đán Việt phương lưu Tô trù Bắc
Cổ Sát thập bát phương phụng sự từ vân phổ biếu cõi giang Nam”
(Nghĩa là: Ba trăm năm trước thời Lê, cho đến nay, đức thánh che chở, tiếng thơm để lại thấm nhuần sông Tô nơi đất Bắc. Xây dựng 18 chùa cổ, dân làng phụng thờ thần mấy làng phủ khắp, cỏ cây tươi tốt nhờ được nước bể Nam).
Hàng năm, lễ hội Đền Am diễn ra trong 2 ngày mùng 9 và mùng 10 tháng Giêng nhằm tưởng nhớ công lao Thiền sư Bùi Huệ Tộ với các nghi thức tế lễ và nhiều sinh hoạt văn hóa văn nghệ, thể dục thể thao, các trò chơi dân gian như đánh cờ, tổ tôm điếm, đánh đu, hát chèo, hát văn, bóng đá, bóng chuyền, biểu diễn múa rối nước. Đặc biệt, trong múa rối nước tại hồ trước cửa Đền Am không thể thiếu tiết mục nhà sư đi thuyền bát nhã khuyến giáo thập phương công đức vào việc đúc chuông, tô tượng, sửa chùa liên quan đến Đức Thánh Tổ.
Lễ hội Đền Bơ diễn ra từ ngày mồng 9 đến ngày 11 tháng Giêng hàng năm. Trong ngày chính hội mồng 10, nghi thức rước kiệu Thánh là nghi thức quan trọng nhất của lễ hội. Kiệu Thánh được rước quanh làng, với mong muốn được Thánh che chở, bảo vệ cho cả làng. Các gia đình ở giáp đường còn sắm mâm lễ đặt trang trọng ở trước cửa nhà hoặc ngõ thắp hương kính Thánh với mong muốn Thánh nhận lễ hoặc ghé thăm nhà mình.
Sau khi đoàn rước xung quanh làng, kiệu còn được rước lên Đền Trại Cầu giao hảo, rồi mới quay về Đền Bơ. Sau phần rước kiệu, các bô lão tổ chức các nghi lễ như tế, dâng hương hoa, lễ vật lên vị Thành hoàng, cầu cho làng xóm yên vui, mùa màng tươi tốt, nhà cửa an khang, thịnh vượng, con cháu trưởng thành, anh em hòa thuận...
Trong suốt 3 ngày lễ hội, ngoài những nghi lễ được tổ chức trang nghiêm, thành kính, còn diễn ra nhiều trò chơi dân gian phong phú, những sinh hoạt văn hóa, văn nghệ truyền thống như: hát chèo, hát văn; thi đấu vật cổ truyền, đánh cờ người, leo cầu phao... và các hoạt động thi đấu bóng chuyền, bóng đá...
Lễ hội mùa Xuân ở Nam Trực với các hoạt động văn hóa dân gian, phong tục hội hè đặc sắc không chỉ đáp ứng nhu cầu đời sống tinh thần của Nhân dân mà còn thể hiện đạo lý "Uống nước nhớ nguồn", tri ân những người có công với dân, với nước; khơi dậy niềm tự hào về truyền thống văn hóa đậm đà bản sắc của quê hương.
