Các di tích liên quan đến thái ấp, điền trang tiêu biểu thời Trần trên địa bàn phường Nam Định

Nhân kỷ niệm 800 năm Vương triều Trần khởi nghiệp (1226-2026), chúng ta cùng điểm lại một số thái ấp, điền trang tiêu biểu thời Trần, qua đó góp phần khẳng định tầm vóc và làm nổi bật các giá trị lịch sử, văn hoá, chính trị, kinh tế và quân sự thời Trần trong tiến trình lịch sử dân tộc.

1. Thái sư Trần Thủ Độ với vùng đất Lựu Viên (Lựu Phố)

Thái sư Trần Thủ Độ là bậc “khai quốc công thần”, có công rất lớn trong việc thiết lập vương triều Trần. Kể từ khi làm quan cho triều Lý, cho đến lúc mất vào năm 1264, Thái sư Trần Thủ Độ luôn thể hiện tài năng của mình ở lĩnh vực quân sự, luôn bảo vệ cho sự tồn tại, phát triển của Vương triều Trần và quốc gia Đại Việt. Thái ấp của Thái sư Trần Thủ Độ được lịch sử ghi chép nằm ở Quắc Hương, dân gian gọi là làng Vọc, nay thuộc xã Bình Giang, tỉnh Ninh Bình.

Nhà Trần ban cho Thái sư Trần Thủ Độ thái ấp ở Quắc Hương, để ông xây dựng thái ấp của mình như một cứ điểm quân sự có nhiệm vụ bảo vệ Hành cung Tức Mặc - Thiên Trường ở phía Bắc. Mặc dù Thái sư Trần Thủ Độ có thái ấp ở Quắc Hương nhưng ông vẫn chọn vùng đất gần cung điện Tức Mặc xây dựng vườn lựu, mộ dân khai khẩn đất đai, làm nơi nghỉ ngơi mỗi khi về yết kiến Vua và Thái thượng hoàng tại cung điện Trùng Quang, Trùng Hoa. Vì vậy, nơi đây được đặt tên là Lựu Viên (vườn lựu), sau gọi là Lựu Phố. Khi ông mất, nhân dân lập đền thờ tri ân công lao của ông.

Theo truyền thuyết tại địa phương, Thái sư Trần Thủ Độ và Linh từ Quốc mẫu Trần Thị Dung đã chiêu mộ nhân dân về đây khai hoang tạo lập nên mảnh đất Thái Thuần (nay là Tổ dân phố Lựu Phố). Đến nay, trên mảnh đất này vẫn còn lưu lại các địa danh cổ như: Xạ Đích, Du Đồng, Bàn Cờ, đó là những xứ đồng do công sức của Thái sư và Linh từ khai khẩn. Trong cuộc kháng chiến chống quân xâm lược Nguyên - Mông, các điền trang, thái ấp của vương hầu, quý tộc nhà Trần không chỉ đóng góp một lực lượng hùng mạnh mà còn cung cấp cho triều đình một số lượng lớn lương thực, thực phẩm. Như vậy, vùng đất Lựu Viên còn là một trong nhiều thái ấp giữ vị thế chiến lược của triều đình, để Quan gia và Thái Thượng hoàng bàn việc cơ mật.

Hiện nay, tại Di tích đền Lựu Phố còn lưu lại câu đối, ghi dấu mối liên hệ mật thiết giữa Thái sư Trần Thủ Độ với mảnh đất Lựu Viên (Lựu Phố).

“Thái sư cựu trạch thiên niên tại
Lựu Phố tân từ vạn cổ phương”

Dịch nghĩa:

“Nền nhà cũ Thái sư ngàn năm còn đó
Đền mới nơi Lựu Phố muôn thuở linh thiêng”

2. Điền trang An Lạc (Bảo Lộc) của An Sinh vương Trần Liễu

Điền trang An Lạc của An Sinh vương Trần Liễu được ghi chép trong sách Nam Định tỉnh địa dư chí của Ngô Giáp Đậu như sau: “Ở Bảo Lộc thuộc Thiên Trường xưa (nay là phường Nam Định-tác giả) nguyên có đền thờ Hưng Đạo vương Trần Quốc Tuấn. Xã này trước do đất bồi, vương phụ là An Sinh vương mộ dân khai khẩn lập ấp (gọi là An Lạc ấp). Vì Hưng Đạo Vương có công bình Nguyên nên được lập sinh từ ở đó. Điền trang An Lạc thời đó ở vùng ven sông Châu”.

Sách Thái vi quốc tế ngọc ký phần ngọc phả nhà Trần ghi: “Sau gia miễu là khu Lộc Quý dành cho Trung Vũ đại vương Thủ Độ, khu Thiên Bồi dành cho Chiêu Minh đại vương Quang Khải, khu Bảo Lộc cho Hưng Đạo đại vương. Tất cả đều đặt dân tạo lệ, ấp thang mộc”.

Như vậy, An Sinh vương Trần Liễu còn có điền trang An Lạc (Bảo Lộc) ở Nam Định. Sau đó, điền trang An Lạc được triều đình ban cho Hưng Đạo đại vương Trần Quốc Tuấn làm thái ấp.

Hiện nay, trên địa bàn tỉnh Ninh Bình có nhiều di tích phụng thờ Hưng Đạo đại vương Trần Quốc Tuấn, song di tích quốc gia Đền Bảo Lộc, phường Nam Định, gắn liền với địa danh An Lạc (Bảo Lộc) được triều đình ban cho Hưng Đạo vương làm thái ấp, vì vậy nhân dân xây dựng đền để phụng thờ An Sinh vương Trần Liễu và Hưng Đạo đại vương Trần Quốc Tuấn để tri ân công đức.

3. Minh phi Diệp Diệu Hiền và công chúa Trần Bạch Hoa với vùng đất Vạn Khoảnh

Theo các nguồn tư liệu lưu giữ tại di tích, thân thế Minh phi Diệp Diệu Hiền và công chúa Trần Bạch Hoa gắn liền với vùng đất Vạn Khoảnh được ghi lại như sau:

Vào cuối thế kỷ XIV, nhà Trần bước vào giai đoạn suy yếu, Hồ Quý Ly ép vua Trần Thuận Tông đi tu ở cung Bảo Thanh và nhường ngôi cho Thái tử Trần Án mới 3 tuổi. Trước tình thế khó khăn, Minh phi Diệp Diệu Hiền (vợ vua Trần Thuận Tông) cùng em gái là công chúa Trần Bạch Hoa và một số hầu cận lên thuyền đến khu vực đất bãi ven sông Châu (giáp ngã ba Tuần Vường) dựng nhà cư ngụ.

Tại đây, bà đã chiêu mộ nhân dân lưu tán để khai khẩn đất hoang, tạo lập làng xã. Trong thời gian ngắn, dưới sự tổ chức của Minh phi, 4 dòng họ Lê, Bùi, Trần, Diệp (sau đổi thành họ Trần) với hơn 50 người đã khai phá được hàng nghìn mẫu ruộng. Diệp Minh phi đã cho lập làng Vạn Khoảnh (với ý nghĩa chỉ một vùng đất đai rộng lớn). Trên vùng đất mới Vạn Khoảnh, Minh phi đã cho xây dựng ngôi đền thờ tổ họ Trần, trong đó có đức Thái tổ Trần Thừa.

Tại vùng đất mới, bà và em gái còn cho dựng ngôi chùa thờ Phật, lấy tên là Tân Dân tự, sau đổi thành Diên Quang tự và bà trở thành vị sư đầu tiên trụ trì tại chùa. Sau khi Minh phi mất, dân làng trân trọng công lao đặt bài vị thờ tại đền Vạn Khoảnh. Hiện nay, tại đền Vạn Khoảnh có một số đôi câu đối ca ngợi công lao tạo lập vùng đất Vạn Khoảnh của Diệp Minh phi như sau:

“Khải xã do truyền điền Vạn Khoảnh
Minh phi thượng ký thạch thiên niên”

Dịch nghĩa:

“Mở xã từ xưa truyền lại muôn mẫu ruộng
Ngàn năm bia đá ghi lại đức Minh phi”

Tín ngưỡng phụng thờ Minh phi Diệp Diệu Hiền và Công chúa Trần Bạch Hoa còn được nhân dân vùng đất Lựu Phố thờ tại Phủ Lựu Phố, trong khuôn viên di tích đền, chùa Lựu Phố tạo nên một hệ thống di tích rất phong phú, đa dạng, ghi nhớ công đức của những người có công với quê hương, đất nước.

Như vậy, trong tiến trình lịch sử dân tộc, vương triều Trần với 175 năm trị vì, một triều đại được lịch sử ghi nhận, đánh giá là phát triển đến đỉnh cao của văn minh Đại Việt, với các vị vua anh minh, những văn thần võ tướng đã để lại cho lịch sử dân tộc nhiều bài học vô giá về dựng nước và giữ nước.

Năm 2026, tròn 800 năm nhà Trần khởi nghiệp, chúng ta càng tự hào là quê hương - vùng đất phát tích đế vương của triều Trần, nơi còn lưu giữ một kho tàng di sản văn hoá đồ sộ, trong đó có dấu tích Hành cung Tức Mặc - Thiên Trường, Trung tâm quyền lực, chính trị, văn hoá của quốc gia Đại Việt vào thế kỷ XIII-XIV.

Việc điểm lại một số điền trang, thái ấp tiêu biểu dưới thời Trần trên địa bàn phường Nam Định không chỉ góp phần làm nổi bật các giá trị kinh tế, văn hoá, chính trị, quân sự dưới thời Trần mà còn bồi đắp niềm tự hào về truyền thống dựng nước, giữ nước của cha ông, tiếp tục lan tỏa “Hào khí Đông A” và truyền thống “Uống nước nhớ nguồn” của dân tộc để xây dựng quê hương Nam Định ngày thêm phồn vinh, hạnh phúc.