Xu hướng mới trong cơ cấu năng lượng của nhiều quốc gia

Theo Cơ quan Năng lượng nguyên tử quốc tế (IAEA), trong khi 31 quốc gia sử dụng điện hạt nhân, cung cấp khoảng 10% sản lượng điện toàn cầu, thì khoảng 40 nước khác đang cân nhắc phát triển công nghệ này hoặc chuẩn bị xây dựng nhà máy đầu tiên.

Con số thống kê nêu trên cho thấy cú sốc năng lượng từ xung đột tại Trung Đông có thể làm thay đổi lâu dài cơ cấu năng lượng của nhiều nền kinh tế đang phát triển. Khi tình trạng gián đoạn các tuyến vận chuyển dầu khí gây tác động mạnh tới châu Á và châu Phi, nhiều quốc gia nhận thấy việc phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch nhập khẩu đi kèm rủi ro về nguồn cung và biến động giá. Xu hướng hiện nay tại các nước đã có nhà máy điện hạt nhân là nâng sản lượng từ các lò phản ứng sẵn có để bù đắp thiếu hụt năng lượng trong ngắn hạn. Còn các quốc gia chưa có điện hạt nhân tìm cách thúc đẩy các kế hoạch dài hạn nhằm giảm phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch, qua đó hạn chế rủi ro từ các cú sốc địa chính trị trong tương lai.

Tại châu Á, nhằm đáp ứng nhu cầu năng lượng tăng mạnh, các quốc gia Đông Nam Á đang thúc đẩy phát triển điện hạt nhân. Năm ngoái, Indonesia đã bổ sung năng lượng hạt nhân vào kế hoạch năng lượng mới của nước này, với mục tiêu xây dựng hai lò phản ứng mô-đun nhỏ vào năm 2034. Philippines cũng đã thành lập cơ quan quản lý năng lượng nguyên tử mới nhằm phát triển năng lượng hạt nhân. Thái Lan đặt mục tiêu bổ sung 600 MW công suất phát điện hạt nhân vào năm 2037. Các quốc gia khác chưa có kế hoạch cụ thể cũng đang thể hiện sự quan tâm đối với lĩnh vực này. Chiến lược quốc gia mới nhất của Campuchia thể hiện sự cởi mở đối với năng lượng hạt nhân. Singapore năm ngoái cũng đã vạch kế hoạch nghiên cứu tiềm năng hạt nhân.

Trong khi đó, giá năng lượng tăng cao và tình trạng thiếu điện nghiêm trọng tại châu Phi khiến cho các nước ở châu lục này chuyển hướng quan tâm tới các chương trình điện hạt nhân dài hạn. Hơn 20 trong số 54 quốc gia châu Phi đang theo đuổi các kế hoạch liên quan đến năng lượng hạt nhân, trong đó Kenya, Rwanda và Nam Phi là những nước khẳng định sự ủng hộ đối với hướng đi này. Đối với những quốc gia đã có nhà máy điện hạt nhân, việc tăng công suất phát điện đang được ưu tiên để đáp ứng nhu cầu trước mắt. Các nước chưa sở hữu công nghệ này đang xúc tiến kế hoạch xây dựng lò phản ứng, coi đây là giải pháp chiến lược nhằm ứng phó với biến động thị trường năng lượng.

Nam Phi hiện vẫn là quốc gia duy nhất ở châu Phi vận hành nhà máy điện hạt nhân. Kenya lên kế hoạch đưa vào vận hành lò phản ứng đầu tiên vào năm 2034. Tập đoàn năng lượng hạt nhân Rosatom của Nga đã tham gia xây dựng nhà máy điện hạt nhân đầu tiên tại Ai Cập và ký kết nhiều thỏa thuận hợp tác với các quốc gia châu Phi. Ai Cập và Nga đang nỗ lực đẩy nhanh tiến độ xây dựng nhà máy điện hạt nhân El Dabaa để bảo đảm dự án hoàn thành đúng kế hoạch, theo đó nhà máy sẽ có bốn lò phản ứng với tổng công suất 4.800 MW, mỗi lò công suất 1.200 MW. Lò phản ứng đầu tiên dự kiến đi vào vận hành năm 2028 và ba lò còn lại sẽ lần lượt đi vào hoạt động trước năm 2030. Các nước có ngành công nghiệp hạt nhân phát triển như Mỹ, Nga, Trung Quốc, Pháp và Hàn Quốc đang đẩy mạnh giới thiệu các công nghệ mới, đặc biệt là lò phản ứng mô-đun nhỏ (SMR), như giải pháp góp phần giảm tình trạng thiếu điện tại châu Phi. Đây là giải pháp có chi phí thấp hơn, linh hoạt hơn so với các nhà máy quy mô lớn, mặc dù vẫn cần thời gian dài để triển khai.

Hiệp hội hạt nhân thế giới (WNA) cho rằng, công suất điện hạt nhân toàn cầu sẽ tăng gấp hơn 3 lần vào năm 2050 nếu các lò phản ứng hiện có tiếp tục hoạt động và các chính phủ đạt được những mục tiêu đã đề ra. Dù được đánh giá là nguồn năng lượng sạch, ít phát thải khí nhà kính, điện hạt nhân vẫn đặt ra những thách thức liên quan đến xử lý chất thải phóng xạ và an toàn vận hành. Tuy vậy, trong bối cảnh nhu cầu điện tăng nhanh và hệ thống lưới điện còn hạn chế, nhiều quốc gia coi đây là hướng đi quan trọng để bảo đảm phát triển bền vững trong tương lai.